Hukuk düzeni, kendi işlerini yürütemeyecek durumda olan kişileri korumasız bırakmaz. Velayet altında olmayan küçükler ile belirli sebeplerle korunmaya muhtaç erginler için devreye giren kurum vesayettir; belirli bir iş veya malvarlığının yönetimi için ise kayyımlık öngörülmüştür. Bu yazıda iki kurumun temel çerçevesi açıklanmaktadır.
⚖️ Vesayeti Gerektiren Hâller
Küçüklük: Velayet altında bulunmayan her küçük (ana-babası ölmüş, velayet kaldırılmış vb.) vesayet altına alınır (TMK m.404).
Kısıtlama (erginler için):
- Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı: Bu sebeple işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan ergin kısıtlanır; resmî sağlık kurulu raporu şarttır (TMK m.405).
- Savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim: Bu sebeplerle kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa düşürme tehlikesi yaratan ergin kısıtlanabilir (TMK m.406).
- Özgürlüğü bağlayıcı ceza: Bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı cezaya mahkûm olan ergin hakkında, talebi varsa kısıtlama kararı verilebilir; 2018 değişikliği sonrasında bu hâlde kısıtlama kendiliğinden değil istem üzerine uygulanır (TMK m.407).
- İstek üzerine: Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden ergin, kendi isteğiyle kısıtlanmayı talep edebilir (TMK m.408).
🏛️ Vasi Nasıl Atanır?
Vesayet işlerinde yetki, kısıtlının yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesindedir. Mahkeme; ilgilinin durumunu araştırır, akıl hastalığı/zayıflığına dayalı kısıtlamada resmî sağlık kurulu raporu alır ve kural olarak ilgiliyi dinler. Vasiliğe, görevi yapabilecek ergin bir kişi atanır; haklı sebep yoksa eş veya yakın hısımların önceliği gözetilir, ilgilinin ve ana-babasının gösterdiği kişi de tercih edilebilir. Kısıtlama kararı ilan edilir ve iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ilandan sonra hüküm doğurur.
Özet: Vesayet kişiyi bütünüyle korur (bakım + temsil + malvarlığı yönetimi); kayyımlık ise belirli bir iş veya malvarlığıyla sınırlı koruma sağlar ve kişinin fiil ehliyetini kural olarak kısıtlamaz.
🧩 Kayyımlık ve Türleri
- Temsil kayyımlığı: Ergin bir kişi hastalık, başka yerde bulunma gibi sebeplerle ivedi bir işini kendisi göremiyor ve temsilci de atayamıyorsa; ya da bir işte yasal temsilcinin menfaati küçüğün/kısıtlının menfaatiyle çatışıyorsa temsil kayyımı atanır (örneğin soybağı davalarında çocuğa kayyım atanması).
- Yönetim kayyımlığı: Yönetimi kimseye ait olmayan mallar (uzun süreden beri kayıp kişinin malvarlığı, mirasçısı belirsiz tereke vb.) için atanır.
- İsteğe bağlı kayyımlık: Ergin kişi, yardıma ihtiyacı olduğunda kendi isteğiyle malvarlığına kayyım atanmasını isteyebilir.
Ayrıca fiil ehliyetinin tamamen kısıtlanmasına gerek olmayan hâllerde, belirli işlemler için görüşü alınmak veya malları yönetmek üzere yasal danışman atanabilir (TMK m.429).
📌 Vasinin Görev ve Denetimi
Vasi; kısıtlının kişiliğine özen göstermek, onu temsil etmek ve malvarlığını iyi bir yönetici gibi yönetmekle yükümlüdür. Defter tutar, vesayet makamına düzenli hesap ve rapor verir; taşınmaz satışı gibi önemli işlemler vesayet makamının, bazıları ise ayrıca denetim makamının (asliye hukuk mahkemesi) iznine bağlıdır. Vasilik kural olarak iki yıl için verilir ve uzatılabilir; kısıtlama sebebi ortadan kalkınca mahkeme kısıtlamayı kaldırır.
🔗 İlgili Konular
Evlat edinme · Velayet · Babalık davası · Yardım nafakası
❓ Sıkça Sorulan Sorular
Vesayet davası hangi mahkemede açılır?
Vesayet işlerine bakmakla görevli vesayet makamı, ilgilinin yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesidir; bazı önemli işlemler için denetim makamı olan asliye hukuk mahkemesinin izni aranır.
Kısıtlanan kişi tüm haklarını kaybeder mi?
Hayır. Kısıtlı, kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarını ayırt etme gücü varsa kendisi kullanabilir; kaybedilen, malvarlığını serbestçe yönetme ve bazı işlemleri tek başına yapma yetkisidir. Vasi de mahkeme denetimi altındadır.
Cezaevindeki yakınımız için vasi atanması zorunlu mu?
2018 sonrası rejimde bir yıl ve üzeri hapis cezası alan ergin hakkında kısıtlama kendiliğinden değil, talep üzerine değerlendirilir. İhtiyaç hâlinde belirli işler için kayyım atanması da mümkündür.
Vasi ile kayyım arasındaki fark nedir?
Vasi, kısıtlının kişiliği ve tüm malvarlığı üzerinde süreklilik taşıyan kapsamlı bir koruma yürütür; kayyım ise belirli bir işin görülmesi veya belirli malların yönetimiyle sınırlı görev üstlenir ve kişinin ehliyetini kural olarak etkilemez.
Vesayet, kısıtlama ve kayyımlık süreçleri hakkında detaylı bilgi için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz.
Bu makalede yer alan bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve güncel mevzuata göre değişiklik gösterebilir. Her somut olay kendine özgüdür.
