Taşınmazınız uygulama imar planında okul, yol veya park olarak ayrıldı; yıllar geçti, ne kamulaştırma yapıldı ne plan değişti. 2942 sayılı Kanun’un Ek 1. maddesi bu durumu «mülkiyet hakkının özüne dokunacak şekilde tasarrufun hukuken kısıtlanması» olarak tanımlar ve idareye beş yıllık bir takvim yükler. Anayasa Mahkemesi, maddenin en tartışmalı cümlesini 2025 yılında iptal etmiştir.
🧱 Maddenin İdareye Yüklediği Beş Yıllık Ödev
20/8/2016 tarihli 6745 sayılı Kanun’un 33. maddesiyle eklenen Ek 1. madde, uygulama imar planlarında umumi hizmetlere ve resmî kurumlara ayrılmak suretiyle mülkiyet hakkının özüne dokunacak şekilde tasarrufu hukuken kısıtlanan taşınmazlar hakkındadır.
Uygulama imar planının yürürlüğe girmesinden itibaren beş yıllık süre içerisinde idarenin şunlardan birini yapması öngörülür:
- İmar programı veya imar uygulaması yapmak,
- Bütçe imkânları dâhilinde taşınmazı kamulaştırmak,
- Ya da her hâlde, mülkiyet hakkını kullanmasına engel teşkil edecek kısıtlılığı kaldıracak şekilde imar planı değişikliği yapmak / yaptırmak.
Üç seçenekten hiçbiri gerçekleşmezse maddenin ikinci fıkrası devreye girer.
Uyarı: Bu madde planla gelen hukuki kısıtlılığı düzenler. Taşınmaza fiilen el atılmış, üzerine tesis yapılmışsa tablo değişir ve başka hükümler devreye girer. İki hâlin karıştırılması, görev itirazıyla sonuçlanan en sık hatalardandır.
📐 Bedel Nasıl ve Hangi Tarihe Göre Hesaplanır?
Dava açılması hâlinde taşınmazın ya da üzerinde tesis edilen irtifak hakkının dava tarihindeki değeri mahkemece tespit edilir. Ancak değerleme yapılırken taşınmazın bugünkü nitelikleri değil, şu tarihteki nitelikleri esas alınır:
- Taşınmazın hukuken tasarrufunun kısıtlandığı tarih, veya
- Fiilen el konulduğu tarih.
İnceleme, Kanun’un 15. maddesine göre oluşturulan bilirkişi kurulu marifetiyle yapılır. Mahkeme, bedele hükmetmenin yanında taşınmazın veya hakkın idare adına tesciline veya terkinine de karar verir.
Bu ikili yapı önemlidir: dava yalnızca bir tazminat davası değildir; sonucunda mülkiyet de el değiştirir.
🧾 Anayasa Mahkemesi’nin 2025 Tarihli İptali
Madde, beş yıl içinde işlem yapılmaması hâlinde maliklerin açacağı bedel davalarının adli yargıda görüleceğini öngören bir cümle içeriyordu.
Anayasa Mahkemesi, 16/1/2025 tarihli E.2024/135, K.2025/20 sayılı kararıyla bu cümleyi iptal etmiştir.
Bu, maddenin tarihindeki tek iptal de değildir: 20/12/2018 tarihli E.2016/181, K.2018/111 sayılı kararla maddenin iki fıkrası daha iptal edilmiştir. Yani Ek 1. madde, yürürlüğe girdiği 2016 yılından bu yana Anayasa Mahkemesi denetiminden birden çok kez geçmiş ve her seferinde daralmıştır.
Pratik sonuç: bu tür bir talebin hangi yargı kolunda ileri sürüleceği, iptal kararından sonra doğrudan kanun metninden okunamamaktadır. Dosyanın niteliği — planla gelen hukuki kısıtlılık mı, yoksa taşınmaza fiilen el atılması mı — bu sorunun cevabını belirleyen ilk ayrımdır.
⚖️ Geçici 6. Maddeye Yapılan Yollamalar
Ek 1. madde kendi başına ayakta durmaz; usul ve ödeme rejimi bakımından Kanun’un Geçici 6. maddesine yollama yapar:
- Bu madde kapsamındaki dava ve takiplerde Geçici 6. maddenin üçüncü, yedinci, sekizinci ve on birinci fıkra hükümleri uygulanır.
- Maddenin yürürlüğe girdiği tarihten önce açılan ancak henüz karara bağlanmayan veya kararı kesinleşmeyen davalara bu madde hükümleri uygulanır.
- Kesinleşen ancak henüz ödemesi yapılmayan kararlar hakkında Geçici 6. maddenin üçüncü, sekizinci ve on birinci fıkraları uygulanır.
Ödenek tarafında da özel bir kural vardır: Geçici 6. madde uyarınca ayrılması gereken yüzde iki oranındaki ödenekler, bu madde bakımından yüzde dört olarak ayrılır. İlave yüzde iki, münhasıran Ek 1. madde ile Geçici 11 ve Geçici 12. maddeler kapsamındaki ödemelerde kullanılır.
📌 İlgili Konular
Beş yıllık programın işleyişi için imar programı ve kısıtlılık hâli, kamuya ayrılan parsellerdeki alternatif yöntem için imar hakkı aktarımı, 1956-1983 dönemi el atmalar için uzlaşma usulü yazılarımıza bakılabilir.
❓ Sıkça Sorulan Sorular
Taşınmazım planda okul alanında kaldı, yıllardır bekliyorum.
Ek 1. madde, uygulama imar planının yürürlüğe girmesinden itibaren beş yıl içinde imar programı, imar uygulaması, kamulaştırma veya kısıtlılığı kaldıracak plan değişikliği yapılmasını öngörmüştür.
Bedel hangi tarihe göre belirlenir?
Değer dava tarihine göre tespit edilir; ancak taşınmazın nitelikleri, hukuken kısıtlandığı veya fiilen el konulduğu tarihteki hâliyle esas alınır.
Dava sonunda tapu ne olur?
Mahkeme bedele hükmetmenin yanında taşınmazın veya hakkın idare adına tesciline ya da terkinine karar verir.
Bu dava adli yargıda mı görülür?
Maddedeki «adli yargıda görülür» cümlesi Anayasa Mahkemesi’nin 16/1/2025 tarihli kararıyla iptal edilmiştir; görevli yargı kolu dosyanın niteliğine göre değerlendirilir.
Bilirkişi incelemesi nasıl yapılır?
Kanun’un 15. maddesine göre oluşturulan bilirkişi kurulu marifetiyle yapılır.
Her plan kısıtlaması bu madde kapsamında mı?
Madde, uygulama imar planında umumi hizmetlere ve resmî kurumlara ayrılmak suretiyle mülkiyet hakkının özüne dokunacak şekilde kısıtlanan taşınmazlar bakımından uygulanır.
İmar Planı Kısıtlılığında Bedel Talebi hakkında bilgi almak için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amacı taşır. Kamulaştırma ve imar mevzuatı sık değişmekte, Anayasa Mahkemesi iptalleri yürürlük tarihine bağlı sonuç doğurmaktadır. Her taşınmaz ve her idari işlem kendine özgüdür; metin sonuç taahhüdü içermez.
