Bir taşınmazın kamulaştırılabilmesi için atılması gereken ilk adım, kamu yararı kararının alınması ve yetkili merci tarafından onaylanmasıdır. Kamulaştırma Kanunu, bu kararı hangi organın vereceğini ve kimin onaylayacağını tek tek saymış; hangi hâllerde bu adımın hiç aranmayacağını da ayrıca düzenlemiştir.
📐 Kararı Hangi Organ Verir?
Kamulaştırma Kanunu’nun 5. maddesi, kamu yararı kararı verecek mercileri idarenin türüne göre belirlemiştir. Köy yararına kamulaştırmalarda köy ihtiyar kurulu, belediye yararına kamulaştırmalarda belediye encümeni, il özel idaresi yararına kamulaştırmalarda il daimî encümeni, Devlet yararına kamulaştırmalarda ise il idare kurulu karar verir.
Aynı ilçe sınırları içinde birden çok köy ve belediye yararına yapılacak kamulaştırmalarda ilçe idare kurulu, bir il içindeki farklı ilçelere bağlı köy ve belediyeler yararına yapılacaklarda il idare kurulu yetkilidir. Ayrı illere bağlı birden çok kamu tüzel kişisi yararına veya birden çok il sınırı içindeki Devlet yararına kamulaştırmalarda karar mercii Cumhurbaşkanıdır. Üniversite, TRT ve Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu yararına kamulaştırmalarda ilgili yönetim kurulları karar alır.
Gerçek kişiler veya özel hukuk tüzel kişileri yararına kamulaştırma da mümkündür. Bu durumda karar, ilgilinin başvurusu üzerine, gördüğü hizmet bakımından denetimine bağlı olduğu köy, belediye, özel idare veya bakanlık tarafından verilir.
Not: Kamu yararı kararı ile kamulaştırma kararı farklı işlemlerdir. Kamu yararı kararı “bu hizmet için taşınmaz alınması gereklidir” tespitini, kamulaştırma kararı ise belirli bir taşınmaza yönelmeyi ifade eder.
⚖️ Onay Mercii Ayrı Bir Aşamadır
Kanun’un 6. maddesine göre kamu yararı kararı, tek başına yeterli değildir; yetkili merciin onayı ile tamamlanır. Köy ihtiyar kurulu ve belediye encümeni kararları ilçelerde kaymakamın, il merkezlerinde valinin onayına tabidir. İlçe idare kurulu, il daimî encümeni ve il idare kurulu kararlarını vali onaylar.
Üniversite yönetim kurulu kararlarını rektör, Yükseköğretim Kurulu kararlarını Kurul başkanı, TRT yönetim kurulu kararlarını genel müdür onaylar. Kamu kurumlarının yönetim kurulu kararları ise denetimine bağlı oldukları bakanın onayıyla tamamlanır. Gerçek veya özel hukuk tüzel kişileri yararına köy, belediye ya da özel idarece verilen kararlarda onay mercii validir.
Cumhurbaşkanı veya bakanlıklar tarafından verilen kamu yararı kararlarının ayrıca onaylanması gerekmez; bu kararlar alındıkları anda tamamlanmış sayılır.
🏛️ Kamu Yararı Kararının Hiç Aranmadığı Hâl
Uygulamada en çok tartışılan nokta, 6. maddenin son fıkrasıdır. Buna göre onaylı imar planına veya ilgili bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine göre yapılacak hizmetler için ayrıca kamu yararı kararı alınmasına ve onaylanmasına gerek yoktur.
Bu hâlde yetkili icra organı, yalnızca kamulaştırma işlemine başlanıldığını gösteren bir karar alır. Yani taşınmaz zaten imar planında yol, park, okul gibi bir kamu hizmetine ayrılmışsa, planın kendisi kamu yararı unsurunu karşılar. Bu ayrım, kamulaştırma işlemine karşı açılacak iptal davasında ileri sürülecek sebepleri doğrudan etkiler; plana dayanan kamulaştırmada tartışma çoğu zaman planın hukuka uygunluğuna kayar. Planın kendisine yönelik itiraz ve dava yolu imar planına itiraz ve iptal davası başlığında ele alınmıştır.
📄 Kararın Hukuka Uygunluk Denetimi
Kamu yararı kararı bir idari işlemdir; yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurlarından biri hukuka aykırıysa iptali istenebilir. Kararı yetkisiz bir organın alması ya da onay merciinin yanlış belirlenmesi, işlemin yetki unsuru yönünden sakat olması sonucunu doğurur.
Kamu yararı kararı çoğu zaman kamulaştırma işleminin tamamıyla birlikte dava konusu edilir. İdari işlemin unsurları ve denetim ölçütleri için idari işlemde yetki ve şekil unsuru ile sebep ve maksat unsuru yazılarımıza bakılabilir.
📌 İlgili Konular
Kamu yararı kararından sonraki aşama satın alma usulü ve uzlaşma görüşmesidir; anlaşma sağlanamazsa bedel tespit esasları devreye girer. İşleme karşı dava yolu için kamulaştırma işlemine karşı iptal davası başlığına bakılabilir.
❓ Sıkça Sorulan Sorular
Kamu yararı kararı olmadan kamulaştırma yapılabilir mi?
Kural olarak hayır. Tek istisna, onaylı imar planına veya onaylı özel plan ve projeye dayanan kamulaştırmalardır; bu hâlde yalnızca işleme başlanıldığını gösteren bir karar alınır.
Belediyenin kamulaştırma kararını kim onaylar?
Belediye encümeninin kararı, ilçelerde kaymakam, il merkezlerinde vali tarafından onaylanır.
Özel bir şirket yararına kamulaştırma mümkün müdür?
Kanun bunu öngörmüştür. Karar, şirketin başvurusu üzerine denetimine bağlı olduğu köy, belediye, özel idare veya bakanlıkça verilir ve vali onayıyla tamamlanır.
Kamu yararı kararı malike tebliğ edilir mi?
Kamu yararı kararı ve onayı, kamulaştırma işleminin hazırlık aşamasıdır. Malike yapılan tebligat, satın alma usulü ve bedel tespiti aşamalarında gündeme gelir.
Cumhurbaşkanı hangi kamulaştırmalarda kamu yararı kararı verir?
Ayrı illere bağlı birden çok kamu tüzel kişisi yararına ve birden çok il sınırı içindeki Devlet yararına yapılacak kamulaştırmalarda.
Taşınmazınız hakkında alınan kamu yararı kararını ve onay sürecini değerlendirmek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amacı taşır. Kamulaştırma ve imar mevzuatı sık değişmekte, Anayasa Mahkemesi iptalleri yürürlük tarihine bağlı sonuç doğurmaktadır. Her taşınmaz ve her idari işlem kendine özgüdür; metin sonuç taahhüdü içermez.
