1983 Sonrası El Atmalarda İcra Kısıtı: İki Kez İptal Edilen Hüküm (2942 Geçici Maddeler)
Kamulaştırmasız el atma davasını kazanmak bir aşama, hükmedilen bedeli tahsil etmek ayrı bir aşamadır. 2942 sayılı Kanun’a 2019 ve 2021 yıllarında eklenen iki geçici madde, 1983 sonrası el atmalarda kararların kesinleşmeden icraya konulmasını engellemeye çalışmış; Anayasa Mahkemesi her ikisini de iptal etmiştir.
🏗️ Geçici 14: 2019’daki İlk Düzenleme
30/5/2019 tarihli 7176 sayılı Kanun’un 21. maddesiyle eklenen Geçici 14. madde, kapsamını şöyle çizmiştir: kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veya hiç yapılmamış olmasına rağmen 4/11/1983 tarihinden maddenin yürürlüğe girdiği tarihe kadar fiilen kamu hizmetine ayrılan veya kamu yararına bir ihtiyaca tahsis edilerek üzerinde tesis yapılan taşınmazlar.
Madde, hem fiilî el koyma hem hukuki el atma hâllerini kapsıyordu ve şu kuralı getiriyordu: bu davalarda verilen mahkeme kararları kesinleşmedikçe icraya konulamaz. Yürürlükten önce kesinleşmemiş kararlara dayanılarak başlatılan icra takipleri de kesinleşmiş karar ibraz edilinceye kadar durdurulacaktı.
Anayasa Mahkemesi, 4/2/2021 tarihli E.2019/89, K.2021/10 sayılı kararıyla maddenin birinci ve ikinci cümlesini iptal etmiştir.
Bilgi: Anayasa Mahkemesi iptalleri, kararın Resmî Gazete’de yayımlandığı veya kararda belirtilen yürürlük tarihinde sonuç doğurur. Bir dosyada hangi kuralın uygulanacağı, işlemin yapıldığı tarihe göre belirlenir.
🔩 Geçici 16: 2021’deki İkinci Deneme
İptalden kısa süre sonra, 9/6/2021 tarihli 7327 sayılı Kanun’un 21. maddesiyle Geçici 16. madde eklenmiştir. Kapsam aynıdır; fark, kuralın ifade ediliş biçimindedir.
Yeni metin, kararların doğrudan «kesinleşmedikçe icraya konulamayacağını» söylemek yerine şu formülü kullanmıştır: bu davalarda verilen kararlar taşınmaz mal ile ilgili aynî haklara ilişkin kararların icrasına ilişkin hükümlere göre yerine getirilir. Aynî haklara ilişkin ilamların icrası kesinleşmeye bağlı olduğundan, sonuç pratikte aynıdır.
Anayasa Mahkemesi bu düzenlemeyi de denetlemiş ve 30/6/2022 tarihli E.2021/127, K.2022/85 sayılı kararıyla yine birinci ve ikinci cümleyi iptal etmiştir.
📌 Geçici 19: Ödeme Tarafındaki Düzenleme
16/11/2022 tarihli 7421 sayılı Kanun’un 7. maddesiyle eklenen Geçici 19. madde ise soruna başka bir yerden yaklaşır: icrayı sınırlamak yerine ödeme kaynağını düzenler.
Madde, 4/11/1983 ile 28/7/2021 arasında fiilen el konulan veya hukuki el atılan taşınmazlara ilişkin davalarda hükmedilen bedel ve tazminat ödemelerinde kullanılmak üzere, ihtiyaç olması hâlinde bütçelerden ödenek ayrılmasını öngörür:
- Merkezî yönetim bütçesine dâhil idarelerin sermaye giderleri için öngörülen ödeneklerinin yüzde üçü,
- Belediye ve il özel idareleri ile bağlı idareleri için en son kesinleşmiş bütçe gelirleri toplamının, diğer idareler için en son kesinleşmiş bütçe giderlerinin belirli bir oranı.
Millî Savunma Bakanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı bütçelerinin güvenlik ve savunmaya yönelik ödenekleri bakımından ayrı bir belirleme yapılmıştır.
🧭 Bugün Dosyada Ne Anlama Geliyor?
Bu zincir, el atma dosyalarının tahsil aşamasının yıllar içinde kaç kez yeniden düzenlendiğini gösterir. Bir dosyada bakılacak noktalar şunlardır:
- El koyma tarihi: 1983 öncesi mi sonrası mı? Dönem, uygulanacak geçici maddeyi belirler.
- El atmanın niteliği: Fiilî el koyma ile hukuki el atma farklı değerlendirilir.
- İşlemin yapıldığı tarih: İptal kararlarının yürürlük tarihleri, o tarihte hangi kuralın geçerli olduğunu belirler.
- Ödenek rejimi: Tahsil aşamasında idarenin bütçe ödeneğine ilişkin düzenlemeler ayrıca gündeme gelir.
📌 İlgili Konular
1956 öncesi için Geçici 20. madde, 1956-1983 arası için uzlaşma usulü, plan kaynaklı kısıtlılık için imar planı kısıtlılığında bedel talebi yazılarımıza bakılabilir.
❓ Sıkça Sorulan Sorular
1983 sonrası el atmalarda karar kesinleşmeden icra yapılabilir mi?
Bunu engellemeyi öngören Geçici 14 ve Geçici 16. maddelerin ilgili cümleleri Anayasa Mahkemesi kararlarıyla iptal edilmiştir.
Geçici 14 ne zaman ve hangi kararla iptal edildi?
Anayasa Mahkemesi’nin 4/2/2021 tarihli E.2019/89, K.2021/10 sayılı kararıyla birinci ve ikinci cümlesi iptal edilmiştir.
Geçici 16 neyi değiştirmişti?
Kuralı, kararların taşınmaz mal ile ilgili aynî haklara ilişkin kararların icrası hükümlerine göre yerine getirileceği biçiminde ifade etmişti; bu düzenleme de 30/6/2022 tarihli kararla iptal edilmiştir.
Hukuki el atma ile fiilî el koyma aynı mı?
Hayır; maddeler her ikisini de saymakla birlikte, dosyada niteliğin tespiti izlenecek yolu etkiler.
Geçici 19 ne getiriyor?
1983 ile 28/7/2021 arasındaki el atmalara ilişkin bedel ve tazminat ödemelerinde kullanılmak üzere bütçelerden ödenek ayrılmasını düzenler.
Hangi geçici madde benim dosyama uygulanır?
Belirleyici olan el koyma tarihidir; 1956 öncesi, 1956-1983 arası ve 1983 sonrası için farklı hükümler öngörülmüştür.
1983 Sonrası El Atmalarda İcra Kısıtı: İki Kez İptal Edilen Hüküm hakkında bilgi almak için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amacı taşır. Kamulaştırma ve imar mevzuatı sık değişmekte, Anayasa Mahkemesi iptalleri yürürlük tarihine bağlı sonuç doğurmaktadır. Her taşınmaz ve her idari işlem kendine özgüdür; metin sonuç taahhüdü içermez.
