Dernek kurmak; bir hemşehri topluluğunu, meslek grubunu, spor veya kültür faaliyetini ya da bir sosyal amacı kalıcı bir tüzel kişiliğe kavuşturmanın en yaygın yoludur. Türk hukukunda dernek kurmak için önceden izin alınmaz. Ancak kurucu sayısı, tüzüğün içeriği ve kuruluş bildiriminin eksiksiz yapılması, derneğin ilk günden itibaren sorunsuz işlemesi için belirleyicidir.
Kısa özet: Dernek en az yedi gerçek veya tüzel kişiyle kurulur (TMK m.56). Önceden izin gerekmez; kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgeler mülki amirliğe verildiği anda dernek tüzel kişilik kazanır (m.59). Mülki amir 60 gün içinde inceleme yapar; eksiklik bildirilirse 30 gün içinde tamamlanmalıdır (m.60). Zorunlu organlar genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur (m.72).
Bu yazıda neler var?
👥 Kimler Dernek Kurabilir?
TMK m.56 derneği, kazanç paylaşma dışında, kanunla yasaklanmamış belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere en az yedi gerçek veya tüzel kişinin bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmesiyle oluşan tüzel kişiliğe sahip kişi toplulukları olarak tanımlar. 5253 sayılı Dernekler Kanunu m.3 ise kurucular bakımından şu kuralları getirir:
- Fiil ehliyetine sahip gerçek veya tüzel kişiler önceden izin almaksızın dernek kurabilir.
- Türk Silahlı Kuvvetleri, kolluk mensupları ve kamu görevlileri bakımından özel kanunlardaki kısıtlamalar saklıdır.
- Terörün finansmanı, uyuşturucu ticareti veya suç gelirlerinin aklanması gibi Kanunda sayılan suçlardan hüküm giyenler, genel kurul dışındaki organlarda görev alamaz.
- On beş yaşını bitirmiş çocuklar, yasal temsilcilerinin yazılı izniyle çocuk derneği kurabilir.
📜 Tüzükte Bulunması Gerekenler
Tüzük, derneğin anayasasıdır. TMK m.58 uyarınca tüzükte en az şu hususlar yer almalıdır:
| Zorunlu unsur | Açıklama |
|---|---|
| Derneğin adı ve yerleşim yeri | Merkezin bulunduğu il ve ilçe; ad, başka bir derneği çağrıştırmamalı |
| Amacı ve çalışma konuları | Amacın kazanç paylaşma dışında ve kanuna uygun olması |
| Gelir kaynakları | Üye aidatları, bağışlar, etkinlik gelirleri vb. |
| Üyelik koşulları | Üyeliğe giriş, çıkış ve çıkarılma usulleri |
| Organları ve örgütü | Genel kurul, yönetim ve denetim kurulunun oluşumu, görev ve yetkileri |
| Geçici yönetim kurulu | İlk genel kurula kadar derneği yönetecek kurucular |
Öneri: Tüzükte genel kurulun toplanma zamanı ve çağrı usulü, şube açma yetkisi, iç denetim, fesih hâlinde mal varlığının nereye devredileceği gibi konuların açıkça düzenlenmesi, ileride doğabilecek uyuşmazlıkları önemli ölçüde azaltır.
📨 Kuruluş Bildirimi ve İnceleme
Dernek, kuruluş bildirimi ile tüzüğün ve kanunda öngörülen diğer belgelerin derneğin merkezinin bulunacağı yerin mülki amirliğine verilmesiyle tüzel kişilik kazanır (TMK m.59). Burada önemli olan, tüzel kişiliğin mülki amirliğin incelemesini beklemeden, belgelerin verildiği anda doğmasıdır.
Mülki amir, tüzük ve kurucuların durumunu 60 gün içinde inceler. Kanuna aykırılık veya eksiklik tespit edilirse bunların 30 gün içinde giderilmesi istenir. Süre içinde giderilmezse durum, derneğin feshi için dava açılmak üzere Cumhuriyet başsavcılığına bildirilir. Eksik ve aykırılık yoksa dernek, dernekler kütüğüne kaydedilir (TMK m.60). 5253 s.K. ek m.2 uyarınca kayıtlar İçişleri Bakanlığının tuttuğu dernekler kütüğünde yer alır ve işlemler elektronik ortamda da yürütülebilir.
🏛️ Zorunlu Organlar ve Genel Kurul
Derneğin zorunlu organları genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur; bu organların görev ve yetkileri başka bir organa devredilemez (TMK m.72). Olağan genel kurul, tüzükte belirtilen zamanda ve en geç üç yılda bir toplanır. Genel kurul toplantı nisabı, kural olarak üyelerin salt çoğunluğudur; tüzük değişikliği ve derneğin feshi için üçte iki nisap aranır. İlk toplantıda nisap sağlanamazsa ikinci toplantıda nisap aranmaz; ancak katılan üye sayısı yönetim ve denetim kurulu üye tam sayısının iki katından az olamaz (m.78).
Kurulacak yapının dernek mi, vakıf mı yoksa kooperatif mi olması gerektiği amaca göre değişir. Vakfın kuruluş süreci için vakıf tescil davası ve kuruluş süreci, kooperatifler için kooperatif kuruluşu yazılarına bakılabilir. Dernek mal varlığında dijital varlıkların durumu vakıf ve dernek mal varlığında kripto varlık yazısında ele alınmıştır.
🔚 Derneğin Sona Ermesi
Dernek, genel kurul kararıyla feshedilebileceği gibi bazı hâllerde kendiliğinden de sona erer. TMK m.87’ye göre amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlaşması, ilk genel kurulun süresinde yapılmaması ve zorunlu organların oluşturulmaması, borç ödemede acze düşülmesi, yönetim kurulunun oluşturulamaması ve olağan genel kurulun iki defa üst üste yapılamaması hâllerinde dernek kendiliğinden sona erer. Bu durumun tespiti sulh hukuk hâkiminden istenir. Amacı kanuna veya ahlaka aykırı hâle gelen dernek ise mahkeme kararıyla feshedilir (m.89). Tasfiye tamamlandığında dernekler kütüğündeki kayıt silinir (5253 s.K. m.15).
Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, tüzel kişiliği bulunmayan dernek şubeleri hakkında da kendiliğinden sona erme tespitinin yapılabileceğini kabul etmiştir (E.2018/10704, K.2019/2308, 05.03.2019). Aynı Daire, dernek davalarında dernek merkezinin bulunduğu yer mahkemesinin kesin yetkili olduğunu ve mahkemenin bunu kendiliğinden gözetmesi gerektiğini belirtmiştir (E.2020/3345, K.2021/2145, 10.03.2021). Tespit ve fesih davalarında görevli mahkemeler için sulh hukuk mahkemesi ve asliye hukuk mahkemesi yazılarına bakılabilir.
✅ Kuruluş Kontrol Listesi
- En az yedi kurucunun kimlik ve iletişim bilgileri ile fiil ehliyetinin bulunması,
- TMK m.58’deki zorunlu unsurları içeren ve kurucularca imzalanan tüzük,
- Kuruluş bildirimi formu ve kanunda öngörülen diğer belgeler,
- Dernek merkezi olarak kullanılacak adresin belirlenmesi,
- Tüzükte öngörülen sürede ilk genel kurulun yapılması ve zorunlu organların seçilmesi,
- Defterlerin tutulması ve genel kurulların en geç üç yılda bir yapılması.
❓ Sıkça Sorulan Sorular
Dernek kurmak için kaç kişi gerekir?
En az yedi gerçek veya tüzel kişi gerekir.
Dernek kurmak için izin almak gerekir mi?
Hayır. Kuruluş bildirimi ve belgeler mülki amirliğe verildiği anda dernek tüzel kişilik kazanır.
Mülki amirlik eksiklik bildirirse ne olur?
Eksiklik 30 gün içinde giderilmelidir; giderilmezse fesih davası gündeme gelir.
Genel kurul yapılmazsa dernek kapanır mı?
Olağan genel kurulun iki defa üst üste yapılamaması derneğin kendiliğinden sona ermesi sebebidir.
Davam için ne yapmalıyım?
Bilgi için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz.
Dernek kuruluşu hakkında bilgi almak için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz.
