Gemilere Satış Mağazası İzni – Danıştay İDDK 2026/20
Çanakkale Boğazı’ndan her gün çok sayıda transit gemi geçer ve bu gemilerin mürettebatı için yiyecek, içecek, sigara ve alkollü içki gibi kumanyalar gümrük vergisi alınmadan temin edilebilir. Bu satışı yapabilecek “gemilere satış mağazası” sayısı ise yönetmelikle sınırlandırılmıştır: İstanbul Boğazı’nda bir, Çanakkale Boğazı’nda bir. Boğazda bir limanı işleten şirket, bu pazara girmek için izin istemiş, cevap alamayınca hem zımni ret işlemini hem de dayanağı yönetmelik hükümlerini dava konusu etmiştir. Uyuşmazlığın son durağı Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu olmuştur.
Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 07/01/2026 tarihli ve E.2025/2275, K.2026/20 sayılı kararıyla, Danıştay Onuncu Dairesinin Gümrüksüz Satış Mağazaları Yönetmeliği’nin bazı hükümlerini ve şirketin başvurusunun zımnen reddini iptal eden kararının iptale ilişkin kısmını bozmuş, davanın reddine ilişkin kısmını onamıştır. Kurul’a göre salt liman işletmecisi olmak, mağaza yeri üzerinde hak sahipliği anlamına gelmemektedir. Karar oybirliğiyle ve kesin olarak verilmiştir.
🚢 Antrepo başvurusundan iptal davasına
Davacı, Çanakkale’de bir limanın işletmecisi olan anonim şirkettir. Karar metnine göre şirket davalı Bakanlığa birkaç kez başvurmuştur. İlk başvuruda Gümrüksüz Satış Mağazaları Yönetmeliği’nin belirsiz ve tekelleşmeye yol açtığını düşündüğü hükümlerinin kaldırılmasını, birden fazla başvuru olması hâlinde hangi başvurucunun yetkilendirileceğine dair kriterlerin açıkça belirlenmesini istemiş; bu başvuru reddedilmiştir.
İkinci başvuruda şirket, 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 176. maddesinin 2. fıkrası kapsamında Çanakkale Boğazı’ndan transit geçen ve dış seferdeki gemilere yurt dışından temin edilecek, serbest dolaşımda bulunmayan alkollü içki ve sigaraların satışını planladığını, bunun için limanda C tipi özel antrepo açma çalışmalarına başladığını bildirmiş ve Yönetmelik hükümlerinin bu faaliyeti engelleyip engellemediğini sormuştur. İdare değerlendirmenin sürdüğünü bildirmiştir.
Son olarak şirket 18/11/2019 tarihli dilekçesiyle, Gümrük Yönetmeliği’nin 476. maddesi çerçevesinde Çanakkale Boğazı’ndan geçen gemilere kumanya satışına izin verilmesini istemiştir. Bu başvuru cevapsız kalınca zımnen reddedilmiş sayılmış ve şirket şu talepleri içeren davayı açmıştır:
- 18/11/2019 tarihli başvurunun zımnen reddine ilişkin işlemin iptali,
- 08/08/2017 tarihli ve 30148 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Gümrüksüz Satış Mağazaları Yönetmeliği’nin 4. maddesinin 4. fıkrasının (boğazlarda toplam iki mağaza),
- 5. maddesinin 1., 2. ve 4. fıkralarının (“tek işletmeci” kuralı),
- 7. maddesinin 9. fıkrasının (izinlerin beş yıl geçerli olması ve uzatılması) iptali.
📜 Gemilere satış mağazasının hukuki çerçevesi
Gümrük Kanunu’nun 94. maddesi gümrük antrepolarını genel ve özel antrepo olarak ikiye ayırır. 95. maddeye göre gümrük antrepoları ile gümrük kapılarında eşya satışı yapmak üzere özel antrepo statüsünde mağaza ve depo açılmasına izin vermeye idare yetkilidir; iznin usul ve esasları yönetmelikle belirlenir.
176. madde ise kumanyaya ilişkin temel kuralı koyar: Antrepolarda bulunan ve henüz serbest dolaşıma girmemiş kumanyalar, transit hükümlerine göre dış sefer yapan gemilere verilir. Gümrük Yönetmeliği’nin 476. maddesi bu kapsamı mürettebat ve yolcuların yiyecek, içecek, sigara ve alkollü içkilerini de içerecek şekilde açar ve bu kumanyalardan gümrük vergisi aranmayacağını belirtir.
Dava konusu Yönetmelik, davanın açıldığı tarihteki hâliyle “gemilere satış mağazası”nı, İstanbul ve Çanakkale boğazlarından transit geçen gemiler ile mağazanın bulunduğu limandan dış sefere çıkan gemilere kumanya satmak üzere açılan ve özel antrepo sayılan yer olarak tanımlıyordu. 4. maddenin 4. fıkrası bu mağazalardan İstanbul Boğazı’nda bir, Çanakkale Boğazı’nda bir olmak üzere toplam iki adet açılmasına izin verilebileceğini öngörüyordu. 7. maddenin 1. fıkrası ise ön izin başvurusunda mağaza yerinin mülkiyetinin veya üzerindeki sınırlı aynî hakkın başvurana ait olduğunu gösteren tapu kaydı ya da kira sözleşmesini arıyordu.
🏛️ Onuncu Daire neyi iptal etti, neyi reddetti?
Danıştay Onuncu Dairesi, 03/12/2024 tarihli ve E.2020/1557, K.2024/5757 sayılı kararında idarenin menfaat ve süre itirazlarını yerinde görmeyerek esasa geçmiş, Yönetmeliğin yetki ve şekil yönünden hukuka uygun olduğunu belirttikten sonra hükümleri tek tek incelemiştir:
- İki mağaza sınırı (m.4/4): Boğazların stratejik önemi ve yoğun transit trafiği gözetildiğinde, mağaza sayısının ikiyle sınırlanmasında kamu yararına ve hizmet gereklerine aykırılık görülmemiştir.
- “Gemilere satış mağazası açılmasına izin verilebilir.” ibaresi: Şartları taşıyan birden fazla başvuru olması hâlinde hangi kriterle ve hangi usulle (ihale, yarışma vb.) seçim yapılacağı düzenlenmediğinden, mağaza yeri üzerinde hak sahibi olanlar yönünden eksik düzenleme bulunduğu ve hukuki belirlilik ilkesinin ihlal edildiği kabul edilerek iptal edilmiştir.
- “Tek işletmeci” kuralı (m.5/1, 2, 4): Bu kuralın her bir gümrük kapısındaki mağazaların tek tüzel kişi tarafından işletilmesini ifade ettiği, ülke çapında tekel yaratmadığı belirtilmiştir. Daire bu tespitte, idarenin savunmasında İstanbul Havalimanı’nda bir asıl işletici ile sözleşme yapan 30 alt işleticinin faaliyet gösterdiğinin bildirilmesine de değinmiş ve bu hükümler yönünden davayı reddetmiştir.
- Beş yıllık izin süresi (m.7/9): Mevcut işletmecinin izni her beş yılda yenilenerek fiilen süresiz hâle gelebildiği, yer üzerinde hak sahibi olan başka işletmecilere değerlendirilme imkânı tanınmadığı, bunun fırsat eşitliğini ve teşebbüs hürriyetini ölçüsüz biçimde sınırladığı gerekçesiyle hak sahipleri yönünden iptal edilmiştir.
- Zımni ret işlemi: Dayanağı hükümler hukuka aykırı bulunduğundan bu işlem de iptal edilmiştir.
Kararı her iki taraf da temyiz etmiştir. Davacı, mağaza sayısını sınırlama yetkisinin kanunda bulunmadığını ve tek işleticinin süresinin sınırsız uzatılabildiğini ileri sürmüştür. İdare ise başvurunun aslında bir C tipi antrepo açma başvurusu olduğunu ve Gümrük Yönetmeliği’nin uygulanması gerektiğini savunmuştur.
🔍 Kurul’un bozma gerekçesi
Kurul, davanın reddine ilişkin kısmı aynı gerekçeyle yerinde bulmuş; iptal edilen kısım yönünden ise farklı bir sonuca ulaşmıştır:
- Gemilere satış mağazaları ancak boğazlar ve diğer limanlarda açılabilir; başvuranın mağaza yeri üzerinde mülkiyet, sınırlı aynî hak, kira ya da alt işletme sözleşmesine dayanan kullanım veya tasarruf yetkisini belgelemesi gerekir.
- Hukuka uygunluğu kesinleşen “tek işletmeci” kuralı ve 5. maddenin 4. fıkrası uyarınca kamu kurumları ve belediyeler, mağaza yerlerini ihale mevzuatına göre tek bir işletmeciye kiralar; bu kişi de alt kiralama yapabilir.
- Mağaza yeri üzerindeki hak sahibi, Bakanlığın taraf olmadığı ve müdahale edemediği ihale ve özel hukuk sözleşmesi aşamasında belirlenir. Bakanlığın rolü yalnız izin rejimiyle sınırlıdır.
- Dolayısıyla aynı mağaza için birden fazla hak sahibinin yarışması söz konusu olmaz; seçim kriteri ve yarışma usulü öngörülmemesi eksik düzenleme sayılamaz.
- Salt liman işletmecisi olmak, mağaza yeri üzerinde hak sahipliği anlamına gelmez.
Kurul somut dosyaya dönerek davacının 2005 yılında imzaladığı yap-işlet-devret sözleşmesinde mağaza yeri bakımından lehine bir hüküm bulunduğunu ya da limandaki mağaza yerinde işletici, alt işletici, kiracı veya alt kiracı sıfatı taşıdığını ileri sürmediğini, dosyada buna dair bilgi ve belge de bulunmadığını tespit etmiştir. Bu nedenle zımni ret işleminde de hukuka aykırılık görülmemiştir.
Sonuç olarak Kurul; davacının temyiz istemini reddetmiş, idarenin temyiz istemini kabul etmiş, Daire kararının redde ilişkin kısmını onamış, iptale ilişkin kısmını bozmuş ve bozulan kısım yönünden yeniden karar verilmek üzere dosyayı Daireye göndermiştir.
🗝️ Hak sahipliği nerede belirlenir?
Kararın en belirleyici yanı, düzenleyici işleme karşı açılan davalarda “kim bakımından eksik düzenleme?” sorusunu ön plana çıkarmasıdır. Onuncu Daire de Kurul da, mağaza yeri üzerinde hiçbir hakkı olmayan şirketler bakımından eksik düzenleme bulunmadığını kabul etmiştir. İki karar arasındaki fark, davacının bu kategoride olup olmadığıdır: Daire, liman işletmecisini hak sahibi saymış; Kurul ise hak sahipliğinin mağaza yerine ilişkin somut bir sözleşme veya aynî hakla kurulması gerektiğini belirtmiştir.
Kurul’un yaklaşımına göre gümrüksüz satış izni yere bağlı bir izindir: Liman işletme sözleşmesi tek başına yeterli görülmemiş, sözleşmede mağaza yerine ilişkin lehe bir hüküm bulunup bulunmadığı özellikle aranmıştır. İşletmecinin seçimi ise gümrük idaresinin değil, taşınmaz üzerinde tasarruf yetkisi olan kamu kurumunun ihale sürecinin konusudur.
Düzenleyici işlemin iptali ile ilgililerin haklı beklentisi arasındaki ilişkinin tartışıldığı başka bir Kurul kararı için yönetmelik iptali ve ruhsatta haklı beklenti yazısına bakılabilir.
🛠️ Yönetmelikte 2023 değişikliği
Yönetmelik dava sürerken 14/02/2018 ve 20/04/2023 tarihlerinde değiştirilmiştir. Karara göre güncel hâlde:
- “İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı” ifadesi yerine “Türk boğazları” ifadesi kullanılmaktadır.
- 4. maddenin 4. fıkrası, İstanbul Boğazı’nda bir ve Çanakkale Boğazı’nda bir olmak üzere toplam iki gemilere satış mağazası açılabileceği kuralını korumakta; bu mağazalar için birinci fıkradaki şartların aranmayacağını eklemektedir.
- Onuncu Dairenin iptal ettiği 7. maddenin 9. fıkrası ilga edilmiştir.
Kurul kararı, bozulan kısım yönünden yeniden karar verilmek üzere dosyayı Onuncu Daireye göndermiştir. Nihai sonuç Dairenin yeni kararıyla belirlenecektir.
📌 Merak edilenler
Boğazlarda kaç gemilere satış mağazası açılabiliyor?
Liman işletmecisi olmak neden yeterli görülmedi?
'Tek işletmeci' kuralı tekel oluşturuyor mu?
Kurul kararından sonra dosya kapandı mı?
Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim kanalları iletişim sayfasında, idare hukukuna ilişkin diğer Danıştay kararlarının incelemeleri Emsal Kararlar bölümünde yer almaktadır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun UYAP Emsal Karar sisteminde yayımlanan kararından derlenmiştir. Kaynakta taraf ve liman adları anonimdir. Karar, iptale ilişkin kısım yönünden bozma niteliğinde olduğundan dosyanın bu bölümü Danıştay Onuncu Dairesince yeniden karara bağlanacaktır. Gümrüksüz satış izinlerine ilişkin her başvuru, yürürlükteki yönetmelik hükümlerine ve başvuranın yer üzerindeki hukuki durumuna göre değerlendirilir. Yazı esas alınarak yapılan başvuru, dava ve işlemlerden Savun Hukuk sorumlu tutulamaz.
