Konu Temelli Toplantı Yasağı – AYM 2022/74619

Mart 2020’nin ilk gününde İstanbul Valiliği, on günlük bir süre için il genelinde belirli bir konudaki bütün eylem ve etkinlikleri yasaklıyor: Suriye’de yürütülen askerî operasyonu eleştirmeye veya operasyonun sonlandırılması için kamuoyu oluşturmaya yönelik her türlü toplantı. Yasak bir yeri, bir saati ya da belirli bir organizasyonu değil, bir düşüncenin kolektif olarak dile getirilmesini hedef alıyor. Bir sendika yöneticisi işlemin iptalini istiyor; idare mahkemesi ve bölge idare mahkemesi yasağı hukuka uygun buluyor. Anayasa Mahkemesinin önündeki soru şudur: İdare, “infial uyandırabilir” ve “provokasyona yol açabilir” gibi genel ifadelerle belirli bir konudaki tüm toplantıları önceden yasaklayabilir mi?

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, 22/9/2026 tarihli ve 2022/74619 başvuru numaralı kararıyla, yasaklama kararının zorunlu bir toplumsal ihtiyaca dayandığının ilgili ve yeterli bir gerekçeyle ortaya konulmadığını belirterek Anayasa’nın 34. maddesinde güvence altına alınan toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiğine oyçokluğuyla karar vermiş, başvurucuya net 5.000 TL manevi tazminat ödenmesine hükmetmiştir. Karar, Kararlar Bilgi Bankasında 21/10/2026 tarihinde yayımlanmıştır.

📢 Yasağın içeriği: Yer değil, konu

Karar metnine göre Valilik, 1/3/2020 tarihli kararla il genelinde, 1/3/2020-10/3/2020 tarihleri arasında Suriye’de yürütülen askerî operasyonları eleştirmeye veya bu operasyonların sonlandırılması amacıyla kamuoyu oluşturmaya yönelik gerçekleştirilebilecek tüm eylem ve etkinlikleri yasaklamıştır. Yasağın dayanakları şöyle gösterilmiştir:

Valilik gerekçesinde, şehit ve gazilerin bulunduğu hassas bir dönemde olunduğunu, bu kapsamdaki etkinliklerin toplumda infial uyandırabileceğini, millî, vicdani ve insani değerleri zedeleyebileceğini, toplumsal iç barışı tehdit edebileceğini ve katılımcılar ile diğer kişiler arasında sözlü veya fiziksel provokatif olaylara yol açabileceğini belirtmiştir. Karar, Valiliğin internet sitesinde ve ilan panosunda duyurulmuştur.

Bir sendikada yönetici olduğunu belirten başvurucu, işlemin yürütmesinin durdurulması ve iptali istemiyle dava açmıştır. Dava dilekçesindeki temel itiraz dikkat çekicidir: 17. madde yalnızca belirli bir toplantının, 19. madde ise bütün toplantıların yasaklanmasına imkân tanırken somut olayda “savaşa hayır” konulu, yani belirli içerikteki tüm toplantılar yasaklanmıştır. Başvurucu ayrıca silahlı kuvvetlerin kullanılmasına ilişkin kararların siyasi nitelikte olduğunu ve bunların eleştirilmesinin demokrasinin gereği olduğunu ileri sürmüştür.

⚖️ İdari yargının yaklaşımı

İstanbul 10. İdare Mahkemesi, 20/5/2020 tarihinde yürütmenin durdurulması talebini, 30/12/2020 tarihinde de davayı (E.2020/483, K.2020/1875) reddetmiştir. Mahkemeye göre toplantı hakkı Anayasa’nın 34. maddesinin ikinci fıkrasındaki sebeplerle sınırlanabilir; suç işleneceğine dair açık ve yakın tehlike varsa toplantı yasaklanabilir; tedbir alma yetkisi ve sorumluluğu valiliktedir ve belirli bir süreyle sınırlı işlemde hukuka aykırılık yoktur.

İstanbul Bölge İdare Mahkemesi Onuncu İdari Dava Dairesi, 3/6/2022 tarihinde istinaf istemini kesin olarak ve oyçokluğuyla reddetmiştir. Karşıoy yazan üye, etkinliklerin yapılması hâlinde suç işleneceğine veya işlemde belirtilen olayların yaşanacağına ilişkin açık, somut ve yakın bir tehlikenin idarece ortaya konulamadığını belirtmiştir. Başvurucu, nihai kararı 17/6/2022’de öğrenmiş ve 14/7/2022’de bireysel başvuruda bulunmuştur.

🧭 Anayasa Mahkemesinin ölçütleri

Mahkeme önce, belirli bir konuda planlanan eylem ve etkinliklerin engellenmesinin toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına müdahale oluşturduğunu tespit etmiştir. Ardından üç aşamalı denetimi şu şekilde yürütmüştür:

Mahkeme, yasaklamanın dayandığı hükümlerin kendi içindeki şartlarını da hatırlatmıştır. 5442 sayılı Kanun’un 11. maddesinin (C) bendinin ikinci fıkrası, kamu düzeninin olağan hayatı durduracak veya kesintiye uğratacak şekilde bozulduğuna ya da bozulacağına dair ciddi emareler arar. 2911 sayılı Kanun’un 17. ve 19. maddeleri ise yasaklama için suç işleneceğine dair açık ve yakın tehlike şartını koyar. 19. madde ayrıca yasaklama kararının gerekçeli verilmesini ve özetinin ilan edilmesini öngörür.

🔎 Gerekçe neden yetersiz bulundu?

Kararın ağırlık merkezi, idarenin ortaya koyduğu gerekçenin niteliğidir. Mahkeme, yasaklama kararında genel ifadelere yer verildiğini ancak bunları destekleyen somut ve ikna edici gerekçelerin bulunmadığını belirlemiştir. Tespit edilen eksiklikler şunlardır:

“Millî, vicdani ve insani değerlerin zedelenmesi” gerekçesi bakımından Mahkeme, yerleşik içtihadını tekrarlamıştır: Toplumun genelinin veya devlet politikalarını benimseyen kesimlerin görüşleriyle çelişen, onları rahatsız eden düşünceler bakımından dahi, bu kadarla sınırlı kaldığı sürece kolektif ifadeye imkân tanınmalıdır. Koruma, yalnızca kabul gören veya zararsız düşünceler için değil, rahatsız edici açıklamalar için de geçerlidir.

Mahkemenin şu tespiti kararın özeti niteliğindedir: Yalnızca muhtemel güvenlik risklerine dayanılarak tüm toplantı ve gösterilerin yasaklanması anayasal bakımdan yeterli kabul edilemez; aksi hâlde soyut mülahazalarla hakka müdahale mümkün hâle gelir ve hak öngörülemez biçimde sınırlanır. Aynı maddeyi, bir yasaklamaya aykırı bildiri dağıtımına verilen idari para cezası açısından ele alan karar için yasak döneminde bildiri dağıtımı yazısına bakılabilir. O dosyada denetlenen, yasağa aykırılığa bağlanan yaptırımdı; bu dosyada ise doğrudan yasağın kendisi, iptal davası üzerinden denetlenmiştir.

🗣️ Karşıoy: Takdir alanı vurgusu

Kararda iki üye çoğunluk görüşüne katılmamıştır. Karşıoy gerekçesi, toplanma hakkının demokratik toplumun temel değerlerinden olduğunu ve barışçıl toplantıların korunması gerektiğini kabul etmekle birlikte, kamu düzenine yönelik tehditlerin gerçeklik değeri taşıması hâlinde yetkili makamların tedbir alabileceğini ve devletin bu konuda belli bir takdir alanına sahip olduğunu vurgulamıştır.

Karşıoya göre idare mahkemesi, açık ve yakın tehlike hâlinde yasaklamanın mümkün olduğunu, yetkinin valilikte bulunduğunu ve işlemin belirli bir süreyle sınırlı tutulduğunu değerlendirmiştir; bu nedenle idare ve mahkeme kararlarının ilgili ve yeterli gerekçe içermediği söylenemez. Çoğunluk ile karşıoy arasındaki ayrım, aslında aynı ölçütün farklı yoğunlukta uygulanmasıdır: Çoğunluk tehlikenin somut verilerle gösterilmesini ararken karşıoy, dönemin koşullarına ilişkin genel değerlendirmeyi yeterli görmüştür.

💰 Giderim: Neden yeniden yargılama yok?

Başvurucu ihlalin tespiti, yeniden yargılama ve 5.000 TL manevi tazminat talep etmiştir. Mahkeme, engellenen toplantının olay tarihinde başvurucu için özel bir anlam taşıdığını kabul etmiş; ancak etkinliğin olay tarihinden sonra da güncel ve özel bir anlam ifade ettiğinin ileri sürülmediğini, bunun olayın niteliğinden de anlaşılmadığını belirtmiştir. Bu nedenle yeniden yargılamada hukuki yarar bulunmadığına karar verilmiştir.

Hüküm fıkrası özetle şöyledir:

Kararın uygulamadaki önemi, idari yargı denetiminin kapsamına ilişkindir. Mahkeme, toplantı yasaklarını denetleyen idare mahkemelerinden yalnızca yetki ve süre bakımından değil, tehlikenin somut olup olmadığı ve daha hafif tedbirlerle giderilip giderilemeyeceği bakımından da inceleme beklemektedir. Gerekçesiz yaptırımlar açısından benzer bir yaklaşım için afiş cezasında gerekçesiz üst had yazısı da incelenebilir.

❓ Sık sorulanlar

Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgileri iletişim sayfasında, diğer karar değerlendirmeleri ise Emsal Kararlar arşivinde yer almaktadır.