Tost Makinesi Tasarımı ve Bilirkişi – Yargıtay HGK 2025/817

İki tost makinesi yan yana konulduğunda aradaki farkı kim söyleyecek: hâkim mi, bilirkişi mi? Alt ve üst tabla, ısıtıcı plaka, kaldırma kolu, ayaklar ve açma-kapama düğmesi neredeyse her tost makinesinde bulunan unsurlardır. Bir üreticinin tescilli tasarımına dayanarak rakibinin yeni tasarım başvurusuna itiraz ettiği bu dosyada, iki bilirkişi raporu “yeni ve ayırt edici” demiş, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi ise farklılıkların küçük ayrıntılardan ibaret olduğunu kendisi değerlendirerek kararı bozmuştur. Bölge adliye mahkemesinin direnmesiyle dosya, endüstriyel tasarım uyuşmazlıklarında yargılamanın nasıl yürütüleceğine dair temel bir usul sorusuyla Hukuk Genel Kurulunun önüne gelmiştir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 17.12.2025 tarihli ve E.2025/190, K.2025/817 sayılı kararıyla, tasarımın yenilik ve ayırt edicilik niteliklerinin tespitinin özel ve teknik bilgi gerektirdiğini, bu nedenle bilirkişi incelemesiyle yapılması gerektiğini belirterek bölge adliye mahkemesinin davayı reddeden direnme kararını oy çokluğuyla onamıştır.

🍞 Tost makinesi başvurusuna yapılan itiraz

Davacı şirket, Türk Patent ve Marka Kurumu nezdinde tescilli tasarımlarının ve bir faydalı model tescilinin sahibidir. Davalı başvuru sahibi, 2018/01949 sayılı başvuruyla tost makinesi konulu bir tasarımın tescilini istemiş; davacı, 2016/00944 sayılı tost makinesi tasarımını dayanak göstererek itiraz etmiştir. YİDK, 2018/T-901 sayılı kararıyla itirazı nihai olarak reddetmiş ve tasarımın tescilinin devamına karar vermiştir.

Davacıya göre davalının tasarımı yenilik ve ayırt edicilik unsurlarını taşımamaktadır. Davacı ayrıca, daha önce kendisiyle iş ilişkisi içinde bulunan davalının, aleyhine tespit ve malların toplatılması yönünde tedbir kararı alınmasının ardından başvuruyu yaptığını, aynı renkleri seçtiğini ve kullanım kılavuzunu aynen aldığını ileri sürerek başvurunun kötüniyetli olduğunu savunmuştur.

Kurum vekili; kulp profilleri, kıvrımlar, tutamaklar, alt ve üst tabla bombeleri, düğmelerin konumu ve ayakların görünümü bakımından farklılıklar bulunduğunu, bilgilenmiş kullanıcı nezdindeki genel izlenimin belirgin biçimde farklı olduğunu belirtmiştir. Davalı da taklit ve kopyalama iddiasının gerçeği yansıtmadığını savunmuştur.

🗂️ Dosyanın geçtiği aşamalar

Hukuk Genel Kurulu uyuşmazlığı iki aşamalı olarak tanımlamıştır: Tasarımın yenilik ve ayırt edicilik ölçütlerini karşılayıp karşılamadığı özel veya teknik bilgi gerektiren bir olgu mu, yoksa hâkimin hukuk bilgisiyle çözülebilecek bir mesele midir; buna göre dava konusu tasarım yeni ve ayırt edici midir ve YİDK kararının iptali ile hükümsüzlük gerekir mi?

📐 SMK 56: yenilik ve ayırt edicilik ölçütleri

Kurul, önce tasarım hukukunun çerçevesini çizmiştir. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 55. maddesine göre tasarım, ürünün tümü veya bir parçasının ya da üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya yüzey dokusu gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür. Koruma ürünün kendisine değil, görünümüne ilişkindir.

SMK’nın 56. maddesi uyarınca tasarım, yeni ve ayırt edici niteliğe sahip olması şartıyla korunur:

1. Yenilik (56/4): Tasarımın aynısı, tescilli tasarımda başvuru veya rüçhan tarihinden, tescilsiz tasarımda kamuya ilk sunulduğu tarihten önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamışsa tasarım yenidir. Yalnızca küçük ayrıntılarda farklılık gösteren tasarımlar aynı kabul edilir.
2. Ayırt edicilik (56/5): Tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim, önceden kamuya sunulmuş herhangi bir tasarımın aynı kullanıcıda yarattığı genel izlenimden farklıysa tasarım ayırt edicidir.
3. Seçenek özgürlüğü (56/6): Ayırt edicilik değerlendirilirken tasarımcının tasarımı geliştirmede sahip olduğu seçenek özgürlüğünün derecesi dikkate alınır.

Kurul, bilgilenmiş kullanıcıyı marka hukukundaki ortalama tüketiciden ve patent hukukundaki her ayrıntıyı tespit eden teknik kişiden ayırmıştır. Bilgilenmiş kullanıcı, tasarımcı düzeyinde bilgi sahibi olmayan, ancak ilgili alandaki tasarımları tanıyan, kişisel veya mesleki nedenlerle genel kitleye göre daha fazla bilgi edinmiş, titiz ve dikkatli kişidir. Kurul ayrıca ayırt edicilik incelemesinin bir kalite testi değil farklılık testi olduğunu, ağırlığın karşılaştırılan tasarımların ortak özelliklerine verileceğini vurgulamıştır.

🔬 Neden bilirkişi? HMK 266 tartışması

Kararın merkezinde 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 266. maddesi yer almaktadır. Bu hükme göre mahkeme, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verir; genel bilgi veya tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda ise bilirkişiye başvurulamaz. HMK’nın 282. maddesi de hâkimin bilirkişi görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendireceğini düzenler.

Kurul, özel bilgiden kastedilenin hukuk bilimi dışındaki bir bilim dalına ilişkin bilgi olduğunu, hukuk kurallarını bulup olaya uygulamanın ise hâkimin işi olduğunu hatırlatmıştır. Bununla birlikte, daha önceki Hukuk Genel Kurulu kararlarına (01.03.2023 tarihli 2021/11-975 E., 2023/143 K. ve 29.03.2023 tarihli 2021/11-943 E., 2023/288 K.) atıf yaparak tasarım hukukunda yenilik ve ayırt edicilik incelemesinin genel bilgi veya hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülemeyeceğini, bu incelemenin bilirkişi marifetiyle yapılması gerektiğini açıkça ifade etmiştir.

Somut olayda ilk derece mahkemesinin aldırdığı kök rapor ile bölge adliye mahkemesinin aldırdığı ek rapor, dava konusu tasarımın yeni ve ayırt edici olduğu sonucuna varmıştır. Özel Daire ise raporların yeterliliği konusunda bir değerlendirme yapmadan, farklılıkları kendi takdiriyle küçük ayrıntı olarak nitelendirmiştir. Kurul, dosya kapsamına uygun ve denetime elverişli raporlara itibar eden direnme kararını usul ve yasaya uygun bulmuştur.

Görüşmeler sırasında, tasarımın niteliği gözetildiğinde özel ve teknik bilgi gerektiren bir durum bulunmadığı, farklılıkların küçük ayrıntılardan ibaret olduğu ve direnme kararının bozulması gerektiği görüşü de ileri sürülmüş; ancak bu görüş Kurul çoğunluğunca benimsenmemiştir. Karar, ilk görüşmede yeterli çoğunluk sağlanamadığından yapılan ikinci görüşmede oy çokluğuyla verilmiştir.

🔎 Resen inceleme sınırı: yenilik evet, ayırt edicilik hayır

Kararın dikkat çekici bir diğer yönü, mahkemenin hangi ölçütü kendiliğinden inceleyebileceğine ilişkin açıklamalardır. Kurula göre patent, faydalı model ve tasarımlarda mutlak yenilik kamu düzenine ilişkindir; bu nedenle hem Kurum hem de hükümsüzlük davasına bakan mahkeme, dosyaya sunulan belgelerle sınırlı kalmadan mutlak yenilik incelemesini resen yapmak zorundadır.

Ayırt edicilik ise kamu düzeniyle ilgili görülmemiştir. Bu nedenle ne Kurum ne de mahkeme ayırt edicilik yönünden resen araştırma yapabilir; inceleme tarafların getirdiği bilgi ve belgelerle sınırlıdır. Kurul ayrıca 554 sayılı KHK döneminde başvuruların yalnızca şekli incelemeyle yayımlandığını, SMK ile birlikte Kurumun başvuru sırasında yenilik incelemesini resen yaptığını ve SMK 64/6 uyarınca yeni olmadığı belirlenen başvuruyu reddedebildiğini hatırlatmıştır.

🧩 Tasarım uyuşmazlıkları için çıkarımlar

Tasarım hukukunda farklı sorunlara ilişkin kararlar için sitedeki kamuya sunulmakla yeniliğini kaybeden tasarım, tescilsiz ayakkabı tasarımının taklidi ve tasarım tecavüzünde şirket müdürünün sorumluluğu yazıları incelenebilir.

❓ Soru ve cevaplar

Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgileri iletişim sayfasında, diğer içtihatlar ise Emsal Kararlar arşivinde yer almaktadır.