Yıllar önce girilmiş bir sınavın sonucu, bugün kurulan bir akademik kariyerin temelinde durabilir. Yüksek lisans ve doktora programlarına kabulde, akademik kadrolara atanmada ve pek çok kamu sürecinde yabancı dil puanı bir “anahtar belge” işlevi görür. Peki sınav kurumu, üzerinden neredeyse on yıl geçmiş bir sonucu, yalnızca adayın önceki sınavlarda aldığı düşük puanlara bakarak “olağan dışı” sayıp adayı yeniden sınava çağırabilir mi? Çağrıya uyulmadığında puanın ve ona bağlı tüm hakların geçersiz sayılması, Anayasa’nın güvence altına aldığı eğitim hakkıyla nasıl bağdaşır?
Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, 08.04.2026 tarihli ve 2022/47916 başvuru numaralı kararıyla, 2010 yılında alınan yabancı dil puanı nedeniyle 2019’da eşdeğer sınava çağrılan ve çağrıya katılmadığı için puanı geçersiz sayılan bir öğretim üyesinin başvurusunda, Anayasa’nın 42. maddesinde güvence altına alınan eğitim hakkının ihlal edildiğine oybirliğiyle karar vermiştir.
🗓️ 2010’dan 2022’ye: dosyanın kronolojisi
Karar metninde yer alan olgular, uyuşmazlığın ne kadar uzun bir zaman dilimine yayıldığını açıkça göstermektedir:
- 2009 İlkbahar dönemi: Başvurucu üniversitelerarası kurul yabancı dil sınavından (ÜDS) 17,50 puan almıştır.
- 2009 Sonbahar dönemi: Aynı sınavdan 21,25 puan almıştır.
- 2010: Doktora programına kabul için gerekli olan 80,00 puanı almıştır. Bu belge doktora başvurusunda kamu makamlarınca kabul edilmiştir.
- 11.10.2019: Aralarında başvurucunun da bulunduğu bazı akademik personelin dil seviyesinin yetersiz olduğu yönünde ÖSYM’ye e-posta yoluyla ihbarda bulunulmuştur.
- İnceleme: ÖSYM İhbar Değerlendirme Komisyonu, yedi aylık süreçteki puan artışını olağan dışı bulmuş ve başvurucuyu eşdeğer sınava çağırmıştır. Çağrı yazısında, sınava girilmemesi hâlinde puanın ve bu sınavla elde edilen tüm hakların geçersiz sayılacağı bildirilmiştir.
- Mazeretler: Başvurucu iki kez sağlık mazereti sunarak sınava girmemiş; ikinci mazeret kabul edilmemiş ve 2010 tarihli puan geçersiz sayılmıştır.
- 29.12.2021: Danıştay 8. Dairesi, idare mahkemesinin iptal kararını kaldırarak davayı kesin olarak reddetmiştir.
- 16.03.2022: Kararı 27.02.2022’de öğrenen başvurucu bireysel başvuruda bulunmuştur.
Başvurucu, puanın geçersiz sayılmasıyla doktor unvanının geri alındığını, üniversitedeki kadrosundan ayrılmak zorunda kaldığını ve yaşadığı çevreyi değiştirdiğini ileri sürmüştür.
📜 6114 sayılı Kanun m.9/8: eşdeğer sınav yetkisi
ÖSYM’nin eşdeğer sınava çağırma yetkisi, 6114 sayılı Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Hizmetleri Hakkında Kanun’un “Sınav güvenliği” başlıklı 9. maddesinin (8) numaralı fıkrasına dayanır. Bu fıkra 6764 sayılı Kanun’la 2016 yılında eklenmiştir ve özetle şunu öngörür:
- Sınavlardan sonra incelenen sınav belgelerinde, elektronik kayıtlarda veya yapılan analizlerde olağan dışı bulgulara rastlanması hâlinde,
- adaylar, maliyeti Başkanlıkça karşılanmak üzere Yönetim Kurulu kararıyla eşdeğer sınava çağrılabilir;
- adayın sınavının geçerli sayılıp sayılmayacağına eşdeğer sınav sonuçlarına bakılarak karar verilir;
- çağrıya rağmen eşdeğer sınava katılmayan adayın sınavı geçersiz sayılır.
Anayasa Mahkemesi, bu hükmün kanunilik ölçütünü karşıladığını ve sınav güvenliği yoluyla ulusal ölçekte eğitim kalitesinin korunması şeklinde meşru bir amaca hizmet ettiğini daha önce 2019/14060 başvuru numaralı kararında kabul etmiştir. Eldeki kararda da bu iki aşamada önceki içtihattan ayrılmayı gerektiren bir yön görülmemiş; tartışma ölçülülük üzerinde yoğunlaşmıştır.
⚖️ İdare Mahkemesi ile Danıştay neden ayrıştı?
Derece mahkemelerinin incelemesi, eşdeğer sınava çağrının hukuka uygunluğundan çok sağlık mazeretinin geçerliliği üzerinde yoğunlaşmıştır:
- Ankara 5. İdare Mahkemesi, başvurucunun sınav günü için sağlık mazereti bulunduğu gerekçesiyle işlemi iptal etmiştir.
- Danıştay 8. Dairesi ise başvurucunun daha önce de benzer bir sağlık mazereti sunduğunu, raporlardan kronik veya sürekli takip gerektiren bir hastalığın anlaşılmadığını belirterek mazereti haklı saymamış; ilk derece kararını kaldırıp davayı oyçokluğuyla reddetmiştir.
Karşı oy yazan üye, başvurucunun soruları önceden ele geçirdiği, kopya çektiği veya sınavda toplu kopya olduğu yönünde hiçbir tespit bulunmadığını; yalnızca önceki puanlarla kıyaslama yapılarak eşdeğer sınava çağrılmanın hukuka uygun olmadığını belirtmiştir. Anayasa Mahkemesinin vardığı sonuç, bu karşı oydaki yaklaşımla büyük ölçüde örtüşmektedir.
🔎 Anayasa Mahkemesinin üç soruluk testi
Mahkeme, müdahalenin elverişli olduğunu kabul etmiştir: Sınav güvenliğine ilişkin tedbirler devletin yükümlülüğündedir ve bu alanda takdir marjı geniştir. Ancak devletin aynı zamanda hukuk güvenliği ilkesini zedeleyecek işlemlerden kaçınma yükümlülüğü de vardır. Geriye dönük denetimlerde gereklilik değerlendirmesi için Mahkeme üç ölçüt öne çıkarmıştır:
- Denetimi başlatan şüphe ne kadar ciddi? İnceleme bir e-posta ihbarıyla başlamış; ancak ne idare ne de idare mahkemesi bu ihbarın sınav sonucu üzerinde şüphe doğuracak ciddiyette olup olmadığını değerlendirmiştir. Başvurucunun sınavının hangi nedenle incelemeye alındığını bilebilecek durumda olduğu da söylenememiştir.
- “Olağan dışı bulgu” neye dayanıyor? Gerekçe olarak yalnızca önceki iki sınavdaki düşük puanlar ile şüpheli sınavdaki puan arasındaki fark gösterilmiş; kopya veya benzeri hukuka aykırı bir eylem ileri sürülmemiştir.
- Sınavın üzerinden ne kadar zaman geçti? Dokuz yılı aşkın süre önce alınmış ve kamu makamlarınca kabul edilmiş bir sonuç söz konusudur. Mahkemeye göre bu kadar uzun süre sonra ortaya atılan iddialarda olağan dışı bulgu kriteri katı biçimde uygulanmalı; basit ve soyut bir şüphe yetmemeli, usulsüzlüğe ilişkin bulgu somut olarak ortaya konulmalıdır.
Mahkeme ayrıca iyi yönetişim ilkesine atıf yapmıştır. İdari işlemler hukuka uygunluk karinesinden yararlanır; kişiler bu işlemlere dayanarak pek çok hak edinir. Güvenlik tedbirleri altında yapılmış, geçerliliği yıllarca kabul edilmiş bir sınav sonucunun şüpheli olduğu iddiası, ancak ciddi biçimde temellendirildiğinde tutarlı bir idari tutum ortaya çıkar. Somut olayda yargısal denetimin sağlık mazeretinin geçerliliğine odaklanmakla yetindiği, asıl sorunun, yani çağrının dayanağının tartışılmadığı tespit edilmiştir.
Sonuç olarak Mahkeme, puan farkı dışında hiçbir tespite yer verilmediğini, bu tespitin kanunun aradığı olağan dışı bulgu kriterini karşılayıp karşılamadığının tartışılmadığını belirterek müdahalenin gerekliliğinin ortaya konulamadığına ve ölçülü olmadığına hükmetmiştir.
🏛️ Hüküm ve giderim: yeniden yargılama
Kararın hüküm fıkrası şu unsurlardan oluşmaktadır:
- Eğitim hakkına ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna,
- Anayasa’nın 42. maddesindeki eğitim hakkının ihlal edildiğine,
- Çalışma hakkı ve hukuki güvenlik ilkesine ilişkin diğer iddiaların ayrıca incelenmesine gerek olmadığına,
- Kararın, yeniden yargılama yapılmak üzere Danıştay 8. Dairesine (E.2021/7734, K.2021/7138) iletilmek üzere Ankara 5. İdare Mahkemesine (E.2021/1689, K.2021/1418) gönderilmesine,
- 664,10 TL harç ve 40.000 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 40.664,10 TL yargılama giderinin başvurucuya ödenmesine.
Başvurucu yalnızca ihlal tespiti ve yeniden yargılama talep ettiğinden, kararda ayrıca manevi tazminata hükmedilmemiştir. 6216 sayılı Kanun’un 50. maddesi uyarınca yeniden yargılama yapacak merci, ihlal kararında belirtilen ilkeler doğrultusunda hak ihlalinin nedenlerini gidererek yeni bir karar vermekle yükümlüdür.
🧩 Sınav güvenliği ile hukuki güvenlik arasındaki denge
Karar, ÖSYM’nin eşdeğer sınav yetkisini ortadan kaldırmamaktadır; Mahkeme hem kanuni dayanağı hem de meşru amacı açıkça kabul etmiştir. Kararın belirleyici katkısı, geriye dönük denetimin sınırlarını çizmesidir:
- Sınav tarihine yakın incelemelerde “olağan dışı bulgu” kavramı görece geniş yorumlanabilirken, yıllar sonra yapılan incelemelerde somut bulgu aranmaktadır.
- Yalnızca “önceki puanlar düşüktü” tespiti, tek başına yeterli görülmemektedir; öğrenme sürecinde hızlı ilerleme de mümkündür ve idarenin bunun ötesinde bir veri ortaya koyması beklenmektedir.
- İhbar üzerine başlayan incelemelerde ihbarın ciddiyetinin ayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir.
- Yargı mercilerinin, mazeret gibi usule ilişkin bir konuya odaklanıp çağrının esasa ilişkin dayanağını tartışmaması, ölçülülük denetiminde eksiklik olarak görülmektedir.
Anayasa Mahkemesinin idari yargı kararlarına ilişkin diğer ihlal değerlendirmeleri serideki memurun sosyal medya eleştirisi kararında ve istinaf süresinin tefhimden başlatılması kararında ele alınmıştır.
Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgileri iletişim sayfasında, serideki diğer kararlar ise Emsal Kararlar bölümünde yer almaktadır.
❓ Sık sorulan sorular
Eşdeğer sınava çağrılmak neden eğitim hakkına müdahale sayıldı?
Anayasa Mahkemesi, daha önceki içtihadına dayanarak, eşdeğer sınava çağrının doktora diplomasının geçerliliği üzerinde yakın ve makul bir risk oluşturduğunu kabul etmiştir. Başvurucunun doktora eğitimine başlamasını sağlayan dil puanının geçersiz sayılması, unvanını da etkilediğinden şikâyet Anayasa’nın 42. maddesi kapsamında incelenmiştir.
Mahkeme ÖSYM’nin eşdeğer sınav yetkisini anayasaya aykırı buldu mu?
Hayır. Mahkeme, 6114 sayılı Kanun’un 9. maddesinin (8) numaralı fıkrasının kanunilik ölçütünü karşıladığını ve sınav güvenliği amacının meşru olduğunu kabul etmiştir. İhlal, somut olayda müdahalenin gerekliliğinin ortaya konulamamasından, yani ölçülülük eksikliğinden kaynaklanmıştır.
Sağlık mazeretinin reddedilmesi kararın sonucunu etkiledi mi?
Anayasa Mahkemesi, mazeretin haklı olup olmadığını ayrıca tartışmamıştır. Aksine, derece yargılamasının mazeret üzerine yoğunlaşıp eşdeğer sınava çağrının dayanağını, yani ihbarın ciddiyetini ve olağan dışı bulgunun niteliğini değerlendirmemesini ölçülülük denetimindeki eksiklik olarak görmüştür.
İhlal kararından sonra dava nasıl ilerler?
Karar, yeniden yargılama yapılmak üzere Ankara 5. İdare Mahkemesine gönderilmiştir. 6216 sayılı Kanun’un 50. maddesine göre yeniden yargılama yapan merci, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında belirttiği ilke ve gerekçeleri gözeterek yeni bir karar verir. Yeniden yargılamanın sonucu, dosyanın kendi olgularına göre şekillenecektir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; içerik, Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümünün yayımlanmış bireysel başvuru kararından derlenmiş, kişisel veriler çıkarılmıştır. Sınav sonuçlarının geçersiz sayılmasına ilişkin her uyuşmazlık, kendi olguları, ihbar ve inceleme süreci ile sınav tarihine göre ayrıca değerlendirilir. Yazı esas alınarak yapılan başvuru, dava ve işlemlerden Savun Hukuk sorumlu tutulamaz.
