VİOP Borcuna Yasaklı Pay Satışı – Danıştay 13. D 2024/5682
Eylül 2022’nin ikinci yarısında Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasasında (VİOP) banka paylarına dayalı sözleşmelerde açılan dev pozisyonlar, fiyatlar dönünce milyarlarca liralık teminat tamamlama çağrısına dönüşür. Yatırımcılar bu çağrıları karşılayamaz; borcu, takas sisteminin tıkanmaması için aracı kurumlar öder. Birkaç gün sonra Sermaye Piyasası Kurulu aynı yatırımcılar hakkında suç duyurusunda bulunur ve borsalarda işlem yasağı getirir. Aracı kurumlar alacaklarını, yatırımcıların kendi nezdindeki paylarını satarak tahsil etmek ister; ancak yürürlükteki tebliğe göre “yasaklı” statüdeki paylar satılamamaktadır. Kurul bir yıl sonra tebliği değiştirir. Değişikliğin iptalini isteyen iki yatırımcının davası Danıştay’da görülmüştür.
Danıştay 13. Dairesi, 19.12.2024 tarihli ve E.2023/3048, K.2024/5682 sayılı kararıyla, Bilgi Suistimali ve Piyasa Dolandırıcılığı İncelemelerinde Uygulanacak Tedbirler Tebliği’nde (V-101.1) değişiklik yapan V-101.1.a sayılı Tebliğ’in iptali istemiyle açılan davayı, ilk derece mahkemesi sıfatıyla ve duruşmalı olarak yaptığı inceleme sonunda oy birliğiyle reddetmiştir. Karara karşı Danıştay İdari Dava Daireleri Kuruluna 30 gün içinde temyiz yolu açık bırakılmıştır.
📉 Eylül 2022: teminat çağrıları ve işlem yasağı
Kurul, BİST Banka Endeksinde yer alan AKBNK, HALKB, SKBNK, GARAN, ISCTR, VAKBN, YKBNK ve TSKB kodlu banka payları ile ISGYO paylarında ve bu payların Ağustos-Eylül 2022 vadeli sözleşmelerinde, 01.07.2022-21.09.2022 döneminde oluşan fiyat ve miktar hareketlerini incelemiştir. Karara yansıyan tespitlere göre:
- Grup hesaplarındaki pozisyonlar 13.09.2022’de olağanüstü seviyelere ulaşmış, sonrasında piyasadaki düşüşle grup yüklü teminat tamamlama çağrılarıyla karşılaşmıştır.
- 13.09.2022-22.09.2022 arasında grup hesapları nedeniyle oluşan teminat tamamlama çağrısı 6.396.504.662,57 TL‘ye ulaşmış; bu tutar aynı dönemde VİOP’ta oluşan toplam 10.151.312.229,42 TL’lik çağrıların %63,01‘ini oluşturmuştur.
- Davacılardan birinin hesabındaki pozisyonlar için 346.252.452,23 TL, diğerininki için 243.876.514,76 TL teminat tamamlama yükümlülüğü doğmuştur.
- Yatırımcılar bu tutarları karşılayamadığından teminat ve vadeli sözleşmelerden doğan nakit teslim borçları, merkezi karşı taraf sisteminin üyesi olan aracı kurumlarca ödenmiştir.
Kurul, 30.09.2022’de Cumhuriyet Başsavcılığına başvurmuş; 6362 sayılı Kanun’un 107. maddesinin birinci fıkrasındaki işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı iddiasıyla 10 yatırımcı hakkında suç duyurusunda bulunulmasına, davacıların da aralarında olduğu 11 yatırımcıya 03.10.2022‘den itibaren borsalarda işlem yasağı uygulanmasına ve hesaplarındaki payların “yasaklı” statüye alınmasına karar vermiştir. Davacılar hakkında iddianame düzenlenmiş, asliye ceza mahkemesinde açılan dava karar tarihinde derdesttir.
🧩 Tebliğdeki boşluk: pay var, VİOP yok
Tedbirler Tebliği’nin 14. maddesi, değişiklikten önce yasaklı statüdeki sermaye piyasası araçlarının 15. maddedeki istisna dışında borsada satılamayacağını öngörüyordu. 15. madde ise işlem yasaklı kişinin pay piyasası işlemlerinden doğan kredi borcunun ve sekizinci fıkrasıyla temerrüt ve takas borçlarının, hesaptaki araçlar satılarak kapatılmasına izin veriyordu. VİOP işlemlerini düzenleyen 16. maddede ise açık pozisyonların kapatılmasına ilişkin kurallar bulunmakla birlikte, işlem yasağından önce aracı kurumun müşteri yerine ödediği teminat ve takas borçlarının tahsiline dair bir hüküm yoktu.
Aracı kurumlar, alacaklarının 15. maddenin sekizinci fıkrası kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceğini Kurul’a sormuştur. Kurul, pay piyasası için düzenlenmiş bir konunun VİOP için düzenlenmemiş olmasının Tebliğ’de boşluk oluşturduğu sonucuna varmıştır.
📜 19.09.2023 değişikliği ne getirdi?
19.09.2023 tarihli ve 32314 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan V-101.1.a sayılı Tebliğ, yayımı tarihinde yürürlüğe girmiş ve şu değişiklikleri yapmıştır:
- 14. madde: Yasaklı statüdeki araçların satış yasağına, 15. maddenin yanında 16. maddenin beşinci fıkrası da istisna olarak eklenmiştir.
- 16. maddenin beşinci fıkrası: İşlem yasaklı kişilerin VİOP’taki açık pozisyonlarına ilişkin takas ve/veya teminat tamamlama yükümlülüklerini yerine getiren yatırım kuruluşları, yatırım hizmet ve faaliyetleri bağlamında yapılan sözleşmelerde hüküm bulunması kaydıyla, kendi nezdindeki hesaplarda yer alan borçlu müşteriye ait araçları borsada, borsada işlem görmüyorsa borsa dışında satarak veya virmanlayarak alacaklarını tahsil edebilir. Satışlarda taahhütname (Ek-2) ve destekleyici belgeler MKK’ya gönderilir; satış ve virmana ilişkin kurum-müşteri uyuşmazlıkları genel hükümlere tabidir.
- Geçici 1. madde: Yeni fıkra, işlem yasağından önce VİOP’ta yapılan işlemlerden doğan ve fıkranın yürürlüğünden önce aracı kurumlarca yerine getirilmiş yükümlülüklere de uygulanır.
🗣️ Yatırımcıların itirazları ve Kurul’un savunması
Davacılar özetle; düzenlemenin normlar hiyerarşisine ve idare hukuku ilkelerine aykırı olduğunu, genel nitelikte değil kişiye ve olaya özgü çıkarıldığını, hukuk mahkemesinde aracı kurumla aralarındaki itirazın iptali davası sürerken geriye etkili sonuç doğurarak hukuk güvenliğini zedelediğini, makul şüphenin ispatlanmadığını, dava tarihinde 103.496.500,00 TL değerindeki varlıkları için aracı kuruma kesinleşmiş mahkeme kararı olmadan satış yetkisi verildiğini, İcra ve İflas Kanunu’nda bile satış yetkisi alacaklıya bırakılmamışken alacaklıya sınırsız yetki tanındığını ve satışların fiyatları düşürerek tüm yatırımcılara zarar vereceğini ileri sürmüştür.
Kurul ise; 101. maddenin birinci fıkrasının piyasanın etkin ve sağlıklı işleyişi için gerekli her türlü tedbiri alma yetkisi verdiğini, düzenlemenin belirli aracı kurumların değil piyasanın korunmasına yönelik olduğunu, aksi hâlde aracı kurumlarda domino etkisiyle tedrici tasfiye ve iflas süreçlerinin doğabileceğini, aracı kurumların hukuka aykırı işlemlerinden sorumluluğun sürdüğünü ve derhal uygulanma ilkesi gereği tamamlanmamış işlere de uygulanacağını savunmuştur. Kurul’a göre bir davacının hesabından üç günde 269.849.732,67 TL, diğerinin hesabından on bir günde 393.333.091,86 TL olmak üzere toplam 663.182.824,53 TL‘lik satış yapılmış ve pay fiyatlarında olumsuz bir etki görülmemiştir. Tetkik Hâkimi ve Danıştay Savcısı davanın reddi yönünde görüş bildirmiştir.
🏛️ Danıştay’ın gerekçesi
Daire önce VİOP’un işleyişini açıklamıştır: Yatırımcı işleme başlarken başlangıç teminatı yatırır; teminat sürdürme teminatı seviyesinin altına düşerse aracı kurum teminat tamamlama çağrısı yapar. Merkezi karşı taraf hizmeti veren takas kuruluşunun muhatabı yatırımcı değil, üyesi olan aracı kurumdur; aracı kurum, müşterisinden tahsil edip etmediğine bakılmaksızın çağrıyı karşılamak zorundadır. Çerçeve sözleşme hükümleri kapsamında teminatını tamamlamayan yatırımcının hesabındaki araçlar aracı kurum tarafından re’sen satılabilmektedir.
Daire’nin ret gerekçesi şu noktalarda toplanmaktadır:
- Yetki: 6362 sayılı Kanun’un 101. maddesinin birinci fıkrası, Kurul’a makul şüphe bulunan kişiler hakkında işlem yasağı dahil piyasanın etkin ve sağlıklı işleyişi için gerekli her türlü tedbiri alma ve bunların uygulanmasına ilişkin usul ve esasları belirleme yetkisi vermektedir. Kurul, piyasada tehlike oluşturan durumlar tespit edildiğinde gerekli düzenlemeleri her zaman yapabilir.
- Boşluk: Pay piyasası için 15. maddenin ikinci ve sekizinci fıkralarında usul öngörülmüşken VİOP borçları için düzenleme bulunmaması eksiklik oluşturmaktadır.
- Sistemik risk: Grup işlemleri nedeniyle aracı kurumların sermaye yeterliliği rasyoları bozulmuş, asgari özsermaye ve sermaye yeterliliği taban açıkları ortaya çıkmış, birden fazla kurumun etkilenmesiyle sistemik risk doğmuştur.
- Merkezi karşı taraf: Aracı kurumların borçlu müşteri hesapları üzerinde tasarrufta bulunabilmesi, merkezi karşı taraf uygulamasının bir parçasıdır. Aksi hâlde gelecekte kurumlar takas kuruluşuna karşı yükümlülüklerini yerine getirmemeyi seçebilir ve piyasanın geneli için risk doğabilir.
Bu gerekçelerle dava konusu düzenlemede hukuka aykırılık görülmemiş ve DAVANIN REDDİNE 19.12.2024 tarihinde oy birliğiyle karar verilmiştir. Yargılama giderleri ve vekâlet ücreti davacılara yükletilmiştir.
🔍 Kararın sınırları
Kararın neyi çözdüğü kadar neyi çözmediği de önemlidir:
- Norm denetimi: Dava, tek tek satış işlemlerine değil, Tebliğ değişikliğinin kendisine yöneliktir. Tebliğ, satış ve virmana ilişkin aracı kurum-müşteri uyuşmazlıklarını açıkça genel hükümlere bırakmıştır; satışın sözleşmeye, fiyata veya usule uygunluğu ayrı bir hukuk uyuşmazlığının konusudur.
- Ceza davası: Davacılar hakkındaki ceza davası karar tarihinde sürmektedir. Danıştay, piyasa dolandırıcılığı iddiasının esası hakkında bir değerlendirme yapmamıştır.
- Geçici madde: Davacıların geriye etki ve hukuk güvenliği itirazına karşı Kurul derhal uygulanma ilkesine dayanmıştır; Daire’nin gerekçesi ise ağırlıklı olarak yetki, boşluk ve sistemik risk üzerine kuruludur.
- Kesinleşme: Karar ilk derece kararıdır ve İdari Dava Daireleri Kuruluna temyiz yolu açıktır; temyiz aşamasının sonucu bu yazının kapsamı dışındadır.
İşlem yasağının kendisine karşı açılan davalarda geriye yürüme tartışması için SPK işlem yasağı ve geriye yürümezlik kararına; VİOP teminat açığının aracı kurum tarafından icra yoluyla istenmesine ilişkin bir hukuk dairesi kararı için VİOP teminat açığına icra takibi yazısına bakılabilir.
💬 Sorular ve cevaplar
İşlem yasağı konulan kişinin hesabındaki paylar satılabilir mi?
Değişiklik, yürürlüğünden önce doğan borçlara da uygulanıyor mu?
Aracı kurum neden müşterinin teminat açığını ödemek zorunda kaldı?
Satış işlemine itiraz hangi yolda incelenir?
Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgileri iletişim sayfasında bulunmaktadır; sermaye piyasası tedbirlerine ilişkin diğer kararlar Emsal Kararlar sayfasından izlenebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; içerik, Danıştay 13. Dairesinin resmî karar veri tabanında yayımlanan ilk derece kararından derlenmiştir. Karar, İdari Dava Daireleri Kuruluna temyiz yolu açık olarak verilmiştir ve davacılar hakkındaki ceza yargılaması karar tarihinde devam etmektedir. Yazıdaki tutarlar karar metnindeki tespitlere dayanır ve kimsenin cezai sorumluluğuna ilişkin bir değerlendirme içermez. Benzer görünen bir uyuşmazlıkta sonuç; aracı kurumla yapılan sözleşmenin hükümlerine, yükümlülüğün doğduğu tarihe, satışın yapılış biçimine ve yürürlükteki tebliğ hükümlerine göre farklılaşabilir. Yazı esas alınarak yapılan başvuru, dava ve savunmalardan Savun Hukuk sorumlu tutulamaz.
