Payurus dosyası yenilendi: lisans durumu, kullanan siteler ve para çekme şikâyetleriPayurus dosyası yenilendiDosyayı oku →
Okuyucularımızın sorularını Av. Veli Savun yanıtlıyorSorularınızı Av. Veli Savun yanıtlıyorSoru sorun →
Emsal KararlarForex Hukuku

Altın Forward İşleminde Gabin – Yargıtay 11. HD 2022/8220

Kur ya da fiyat riskini bugünden sabitlemek için yapılan vadeli işlemler, piyasa beklenenin tersine döndüğünde taraflardan birini ağır bir borçla baş başa bırakabilir. Zarar eden taraf çoğu zaman sözleşmenin adil olmadığını, karşı tarafın kendi zor durumundan yararlandığını ileri sürer. Türk Borçlar Kanunu bu tür iddialar için “aşırı yararlanma” (gabin) kurumunu öngörür. Peki yıllardır altın ticareti yapan bir şirket, bankayla yaptığı altın forward işleminden doğan zarar nedeniyle gabin hükümlerine dayanabilir mi? Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 46 kilogram altınlık bir forward ilişkisinden doğan uyuşmazlıkta bu sorunun cevabını basiretli tacir ölçüsü üzerinden veren kararları onadı.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 23.11.2022 tarihli ve E.2021/3597, K.2022/8220 sayılı kararıyla, altın işiyle uğraşan davacı şirketin gabin nedeniyle sözleşmenin feshi ve edimler arasındaki oransızlığın giderilmesi istemini reddeden ilk derece kararına yönelik istinaf başvurusunun esastan reddine ilişkin bölge adliye mahkemesi kararını oy birliğiyle ve kesin olarak onamıştır.

Kısa özet: 1998’den bu yana altın işi yapan bir şirket, bankayla yaptığı vadeli işlem sözleşmeleri kapsamında 46 kg altını kilogramı 53.400 USD’den satın almayı taahhüt etti. İşlemler sonucunda kilogram başına 12.944 USD forward zararı doğdu ve borç 417.485,76 USD asıl borç üzerinden 48 aylık taksite bağlandı. Şirket, yapılandırma sözleşmesinin zor durumundan yararlanılarak imzalatıldığını ileri sürdü. Mahkemeler, fiyat farkının bankanın kontrolü dışında piyasadan kaynaklandığını, deneyimli bir tacirin bu riski öngörebileceğini ve sömürme unsurunun bulunmadığını belirterek davayı reddetti; Yargıtay kararı onadı.

🪙 Altın forward ilişkisi nasıl kuruldu?

Taraflar arasındaki ilişki, karar metnine göre 05.04.2011 tarihli vadeli işlem sözleşmesi ile başlamıştır. Ardından 20.04.2012 tarihinde yeni bir vadeli işlemler sözleşmesi imzalanmıştır. Davacı şirket aynı gün imzaladığı vadeli işlemler talep formu ile davalı bankadan, 15.04.2013 tarihinde teslim edilmek üzere 46 kilogram altını kilogramı 53.400 USD’den, toplam 2.456.400 USD’ye satın almayı taahhüt etmiştir.

Bu yapıda altın, vadedeki piyasa fiyatından bağımsız olarak önceden belirlenen fiyattan el değiştirir. Karar metninde bankanın 20.04.2012 tarihinde 1 kilogram altını davacıya 40.456 USD üzerinden sattığı, davacının ise 14.02.2014 tarihinde 1 kilogram altını 53.400 USD bedelle bankadan satın almayı kabul ve taahhüt ettiği belirtilmiştir. 20.04.2012, 15.04.2013 ve 14.02.2014 tarihli forward sözleşmelerinden doğan işlemler her iki tarafın ticari defterlerinde kayıtlıdır ve kayıtlar arasında fark bulunmamıştır.

📊 Rakamlarla zarar ve yapılandırma

Mahkeme kararında yer alan tespitler, uyuşmazlığın ekonomik boyutunu açıkça ortaya koyar:

  • 20.04.2012 ile 14.02.2014 arasındaki dönemde davacının forward zararı kilogram başına 12.944 USD olarak hesaplanmıştır (53.400 USD ile 40.456 USD arasındaki fark).
  • Şirket, 16.05.2014 itibarıyla bankaya 476.520,74 USD borçlu görünmektedir.
  • Şirket, borcunu 17.08.2015 ile 16.05.2018 arasında aylık taksitlerle ödemeyi talep etmiştir.
  • 26.11.2015 tarihli proje geri ödeme planı formu ile asıl borç 417.485,76 USD olarak yapılandırılmış ve 18.01.2016’dan başlayarak 48 ayda ödenmesi kararlaştırılmıştır.

Davanın hedefi de bu son belgedir: Şirket, 26.11.2015 tarihli sözleşmenin gabin nedeniyle feshini veya edimlerdeki oransızlığın giderilmesini istemiştir.

🗣️ Şirketin talebi ve bankanın savunması

Davacı vekiline göre şirket, kur değişimine göre fark ödemek ya da iade almak üzere bir yıl süreli 46 kg altın satın almış, kur farkı nedeniyle bankaya iki kez ödeme yapmıştır. Bir yıllık süre dolduğunda yeni sözleşmeyi imzalamak zorunda kalmıştır; aksi hâlde 46 kg altını bir anda geri vermesi gerekecektir. Davacı, bankanın bu zor durumdan yararlandığını ileri sürerek aşırı yararlanma oranında edimlerden indirim yapılmasını, orantısızlığın giderilmesini, olmadığı takdirde sözleşmenin feshini talep etmiştir.

Banka ise birkaç savunmayı birlikte ileri sürmüştür: Davanın hak düşürücü süre içinde açılmadığını, delil sözleşmesi gereği banka kayıtlarının delil olduğunu, sözleşmelerde risk bildirimi bölümü bulunduğunu, davacının borcunu ödeyemeyince kendisine ödeme kolaylığı sağlandığını, buna rağmen ödeme yapılmayınca icra takiplerinin başladığını ve forward işlemlerindeki kur farkının bankadan kaynaklanmadığını savunmuştur.

⚖️ İlk derece, istinaf ve Yargıtay

İlk derece mahkemesi (İstanbul 16. Asliye Ticaret Mahkemesi, 01.12.2017), kur riskinin üstlenilmesi suretiyle ileri bir tarihte döviz, kıymetli maden ya da hammadde teslimine ilişkin anlaşmaların Türk hukukunda “tesadüf ve talihe bağlı sözleşmeler” kapsamında değerlendirildiğini ve uygulamada “forward işlemi” olarak anıldığını belirtmiştir. Mahkemeye göre vadedeki fiyat ile sözleşmede belirlenen fiyat arasındaki fark, işlemin niteliğinden doğan ve bankanın herhangi bir kontrol ya da müdahalesine tabi olmaksızın tümüyle USD-altın piyasasındaki gelişmelere bağlı bir farktır.

Mahkeme ayrıca ticaret sicil kayıtlarına dayanarak davacının 30.04.1998’den bu yana altın işi yapan bir şirket olduğunu, 31.12.2011 itibarıyla ödenmiş sermayesinin 3.500.000,00 TL, 31.12.2016 itibarıyla öz varlığının 5.224.194,09 TL olduğunu tespit etmiştir. Bu ticari tecrübe ve ekonomik güçle şirketin altın fiyatlarındaki gelişmeleri TTK 18/2 uyarınca basiretli bir tacir olarak öngörebilecek durumda olduğu sonucuna varılmıştır. Davacının müzayakası (zor durumu), bankanın davacının zor durumundan, düşüncesizliğinden (hiffet) ya da tecrübesizliğinden yararlanması gibi bir durum bulunmadığından dava reddedilmiştir.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi (18.02.2021), ilk derece mahkemesinin dava değerini açıklattırıp harcı tamamlatmadan yargılamaya devam etmesini usule aykırı bulmuş, ancak davanın zaten reddedildiğini, bu durumda harcın iadesi gerekeceğini ve davalının dava değerine ilişkin bir istinafı bulunmadığını belirterek her iki tarafın istinaf başvurusunu HMK 353/1-b-1 uyarınca esastan reddetmiştir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, ilk derece kararında bir isabetsizlik bulunmadığını, istinaf başvurusunun esastan reddine ilişkin kararın usul ve yasaya uygun olduğunu belirterek davacı vekili ile katılma yoluyla davalı vekilinin temyiz istemlerini reddetmiş ve kararı HMK 370/1 uyarınca onamıştır.

📎 Kararın tam metni: Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 23.11.2022 tarihli, E.2021/3597, K.2022/8220 sayılı kararı PDF olarak buradan okunabilir.

🔍 Gabinin unsurları ve bu dosyadaki karşılığı

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 28. maddesine göre bir sözleşmede karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık varsa ve bu oransızlık zarar görenin zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılmak suretiyle gerçekleştirilmişse, zarar gören ya sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirerek ediminin iadesini ya da sözleşmeye bağlı kalarak oransızlığın giderilmesini isteyebilir. Bu hak, düşüncesizlik veya deneyimsizliğin öğrenildiği, zor durumda ise bu durumun ortadan kalktığı tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulmasından itibaren beş yıl içinde kullanılabilir.

Gabin iki unsurun birlikte bulunmasını gerektirir:

  • Objektif unsur: Sözleşmenin kurulduğu anda karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık.
  • Sübjektif unsur: Zarar görenin zor durumu, düşüncesizliği veya deneyimsizliği ile karşı tarafın bundan bilerek yararlanması (sömürme).

Bu dosyada mahkemeler her iki unsuru da kurulamamış saymıştır. Objektif unsur bakımından, kilogram başına 12.944 USD’lik fark sözleşmenin kuruluşundaki bir dengesizlikten değil, vade boyunca piyasada gerçekleşen fiyat hareketinden doğmuştur. Forward işleminde fiyat riskini her iki taraf da üstlenir. Bu nedenle sonradan ortaya çıkan zarar, “edimler arasında açık oransızlık” olarak kabul edilmemiştir.

Sübjektif unsur bakımından ise davacının zor durumda kaldığı, bankanın da bundan yararlandığı iddiası dosya kapsamıyla doğrulanmamıştır. Mahkeme, bankanın borcun ödenememesi üzerine yapılandırma imkânı tanıdığına ilişkin olguları da dikkate alarak sömürme kastına rastlanmadığını belirtmiştir. Bankanın ileri sürdüğü hak düşürücü süre itirazı ise davanın esastan reddedilmesi nedeniyle karar gerekçelerinde ayrıca tartışılmamıştır.

Gabin iddiasının farklı bir zeminde, pay devri bağlamında nasıl incelendiğine ilişkin bir örnek için hisse devrinde gabin iddiası yazısına bakılabilir.

🏛️ Basiretli tacir ölçüsünün etkisi

Kararın en belirleyici yönü, davacının tacir sıfatı ve faaliyet alanı üzerinden yapılan değerlendirmedir. TTK 18/2’ye göre her tacir, ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmek zorundadır. Bu ölçü, gabinin sübjektif unsurundaki “deneyimsizlik” ve “düşüncesizlik” iddialarını doğrudan zayıflatır. Yaklaşık on üç yıllık altın ticareti geçmişi olan, milyonlarca liralık sermaye ve öz varlığa sahip bir şirketin, altın fiyatındaki dalgalanmanın vadeli işlemlerde doğurabileceği sonuçları öngöremeyeceği kabul edilmemiştir.

Bu yaklaşım, banka türev ürünlerine ilişkin uyuşmazlıklarda müşterinin profili ile bilgilendirme yükümlülüğü arasındaki ilişkiyi de hatırlatır. Bankanın risk bildirim yükümlülüğünü ihlal ettiği iddiasıyla açılan davalarda sonuç, işlemin türüne ve müşterinin deneyimine göre farklılaşabilmektedir; bu konudaki bir örnek için altın türevinde risk bildirimi kararına bakılabilir. Somut dosyada ise davacı, risk bildirimi eksikliğine değil, sözleşmedeki oransızlığa ve zor durumdan yararlanmaya dayanmış; mahkemeler bu iddiayı ispatlanmış bulmamıştır.

Karar, şu pratik sonuçları ortaya koymaktadır:

  • Forward gibi tesadüf ve talihe bağlı sözleşmelerde, vade sonunda gerçekleşen piyasa farkı tek başına gabin sayılmamaktadır.
  • Gabin değerlendirmesinde oransızlık, sözleşmenin kurulduğu andaki edimler üzerinden yapılmaktadır.
  • Faaliyet alanı doğrudan işlemin konusu olan emtia ile ilgili tacirler bakımından deneyimsizlik veya düşüncesizlik iddiası güç ispatlanmaktadır.
  • Borcun yapılandırılması için imzalanan sonraki belge, tek başına sömürme kastının varlığını göstermemektedir.

❓ Sık sorulan sorular

Forward işleminden doğan zarar gabin sayılabilir mi?

Bu kararda sayılmamıştır. Mahkemeler, vade sonunda sözleşme fiyatı ile piyasa fiyatı arasında doğan farkın bankanın kontrolü dışında piyasa hareketinden kaynaklandığını, bu nedenle edimler arasında sözleşmenin kurulduğu anda var olan açık bir oransızlık olarak nitelendirilemeyeceğini kabul etmiştir.

Gabin iddiası hangi süre içinde ileri sürülebilir?

TBK 28/2’ye göre hak, düşüncesizlik veya deneyimsizliğin öğrenildiği, zor durumda ise bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde kullanılabilir. Bu dosyada banka süre itirazında bulunmuş, ancak dava esastan reddedildiği için bu itiraz karar gerekçelerinde ayrıca incelenmemiştir.

Davacının tacir olması sonucu nasıl etkiledi?

İlk derece mahkemesi, 1998’den beri altın işi yapan şirketin sermaye ve öz varlığına da dikkat çekerek, TTK 18/2 uyarınca basiretli bir tacir olarak altın fiyatlarındaki gelişmeleri öngörebilecek durumda olduğunu belirtmiştir. Bu tespit, deneyimsizlik ve zor durumdan yararlanma iddialarının reddinde belirleyici olmuştur.

Bölge adliye mahkemesinin tespit ettiği harç eksikliği kararı değiştirdi mi?

Hayır. Bölge adliye mahkemesi, dava değerinin açıklattırılıp harcın tamamlatılmadan yargılamaya devam edilmesini usule aykırı bulmuş; ancak davanın reddedildiğini ve davalının bu konuda istinaf başvurusu bulunmadığını belirterek istinaf başvurularını esastan reddetmiştir. Yargıtay da bu kararı onamıştır.

Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgileri iletişim sayfasında; banka ve sermaye piyasası uyuşmazlıklarına ilişkin diğer kararlar Emsal Kararlar sayfasında yer almaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; içerik, Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin Yargıtay Karar Arama sisteminde yayımlanan onama kararından ve bu kararda aktarılan ilk derece ile bölge adliye mahkemesi gerekçelerinden derlenmiştir. Karar metninde taraf adları anonimleştirilmiştir; tutarlar karar metnindeki şekliyle aktarılmıştır. Benzer görünen bir uyuşmazlıkta sonuç; sözleşme hükümlerine, tarafların sıfatına ve deneyimine, risk bildirimlerine ve somut delillere göre farklılaşabilir. Yazı esas alınarak yapılan başvuru, dava ve savunmalardan Savun Hukuk sorumlu tutulamaz.

Bulunduğunuz il için: İl il forex avukatı sayfaları

Avukat Veli Savun

İstanbul Barosu'na kayıtlı avukat (sicil no 75235) ve arabulucu (sicil no 50392). Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi 2013 mezunu. Savun Hukuk & Danışmanlık'ın kurucu avukatı. Çalışma alanları: forex ve kripto para dolandırıcılığından doğan ceza ve alacak davaları, bilişim, icra ve aile hukuku.

İlgili Makaleler

Av. Veli Savun

Soru & Cevap · İstanbul Barosu 75235

Bu konuda sorunuz mu var?

Sorunuzu yazın, Av. Veli Savun bu sayfada yanıtlasın. Adınızı yazmanız gerekmez.

Örnek sorular — birine dokunun, kendi durumunuza göre düzenleyin:

Kişisel verileriniz hakkında

Savun Hukuk & Danışmanlık, soru ve yorumunuzu sitede yayımlamak ve yanıtlamak; "beni arasın" seçeneğini işaretlerseniz telefon numaranızı yalnız sizi aramak için işler (6698 s. KVKK m.5/2-c ve f). Rumuzunuz ve metniniz yayımlanır; telefonunuz, IP adresiniz ve metnin temizlenmeden önceki hali yayımlanmaz. Telefon kaydı talebiniz sonuçlandıktan sonra en geç 12 ay içinde silinir. Haklarınız (m.11) için büromuza başvurabilirsiniz.

Yanıtlar genel bilgilendirme niteliğindedir; avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz ve somut dosyanız için hukuki görüş yerine geçmez. Tüm soru ve cevaplar →

Başa dön tuşu
WhatsApp'tan yazın
🌐 English — international victims of online investment fraud