Kitap Şikâyetinde Aynı Hâkim İtirazda – AYM 2023/82474

İki roman, bir kargo paketi ve iki ayrı yargı kararı. Ceza infaz kurumunda tutuklu bulunan bir kişiye gönderilen kitaplar “müstehcen ifade içerdiği” gerekçesiyle teslim edilmedi. Şikâyeti reddeden infaz hâkimi, birkaç gün sonra bu kez itirazı inceleyen ağır ceza mahkemesi heyetinde yer aldı ve itiraz da reddedildi. Anayasa Mahkemesi, dosyada iki ayrı hak ihlali tespit etti: Biri kitapların verilmemesi nedeniyle ifade özgürlüğü, diğeri kendi kararını üst mercide yeniden değerlendiren hâkim nedeniyle tarafsız mahkemede yargılanma hakkı.
Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, 3.9.2026 tarihli ve 2023/82474 başvuru numaralı kararıyla, Anayasa’nın 36. maddesindeki adil yargılanma hakkı kapsamında tarafsız mahkemede yargılanma hakkının ve 26. maddesindeki ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine oybirliğiyle hükmetmiş; yeniden yargılama için dosyayı infaz hâkimliğine göndermiş ve 20.000 TL manevi tazminata karar vermiştir.
📦 Kargo paketinden bireysel başvuruya
Karar metnine göre başvurucu, başvuru tarihinde anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs suçundan tutuklu olarak bir kapalı ceza infaz kurumunda bulunmaktadır. Kendisine kargo yoluyla gönderilen kitaplardan ikisi kurum tarafından incelenmiş ve sakıncalı bulunmuştur. Süreç şu tarihlerle ilerlemiştir:
- 26.5.2023: Ceza İnfaz Kurumu Eğitim Kurulu Başkanlığı, kitapların “müstehcen ifadeler içerdiği” gerekçesiyle başvurucuya verilmemesine karar verdi.
- 31.7.2023: İnfaz hâkimliği, 5275 sayılı Kanun’un 62/3 maddesi gereği bu yayınların hükümlüye verilmeyeceğini belirterek şikâyeti reddetti.
- 10.8.2023: İtirazı inceleyen ağır ceza mahkemesi, kararın usul ve yasaya uygun olduğu gerekçesiyle itirazı kesin olarak reddetti. Heyette, şikâyeti reddeden infaz hâkimi de bulunuyordu.
- 23.8.2023: Başvurucu nihai kararı öğrendi.
- 4.9.2023: Bireysel başvuru yapıldı.
- 3.9.2026: Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü karar verdi.
Başvurucu, kitapların roman niteliğinde olduğunu, bu romanlar ve yazarları üzerine bir çalışma yürüttüğünü ve kitapların verilmemesinin eğitim hakkını ihlal ettiğini ileri sürmüştür. Ayrıca dilekçelerinde yer alan suç duyurusu taleplerinin yetkili makamlara iletilmediğinden de yakınmıştır. Anayasa Mahkemesi bu iddiaların özünün kitapların teslim edilmemesi olduğunu belirterek tamamını ifade özgürlüğü kapsamında incelemiştir.
⚖️ Aynı hâkim neden sorun oldu?
Kararın en dikkat çekici kısmı, tarafsızlık değerlendirmesidir. Başvurucu, hâkimin kişisel olarak taraflı davrandığını iddia etmemiş; yalnızca aynı hâkimin hem şikâyet kararında hem de itiraz kararında imzasının bulunmasının nesnel tarafsızlığa aykırı olduğunu ileri sürmüştür.
Anayasa Mahkemesi önce genel ilkeleri hatırlatmıştır. Tarafsızlığın iki boyutu vardır:
- Öznel tarafsızlık: Hâkimin o davadaki kişisel tutumu. Aksi kanıtlanana kadar hâkimin kişisel olarak tarafsız olduğu karine olarak kabul edilir.
- Nesnel tarafsızlık: Mahkemenin kurumsal yapısının ve oluşumunun kişide bıraktığı izlenim. Burada hâkimin gerçekte ne düşündüğü değil, dışarıdan bakıldığında meşru bir kuşku doğup doğmadığı önemlidir.
Karar, Anayasa’nın 36. maddesinde tarafsızlıktan açıkça söz edilmese de tarafsız mahkemede yargılanma hakkının adil yargılanma hakkının zımni bir unsuru olduğunu; bu değerlendirmede Anayasa’nın 138, 139 ve 140. maddelerinin de gözetileceğini vurgulamıştır. Kanun yolu güvencesinin anlamı ise bir kararın kural olarak başka bir yargı yeri tarafından denetlenmesidir. Bu nedenle ilke olarak ilk derecede karar veren hâkimin aynı dosyanın kanun yolu incelemesinde bulunmaması gerekir.
Anayasa Mahkemesi, bu kuralın ihlalinin her durumda otomatik olarak ihlal sonucunu doğurmadığını da not etmiştir: Kurul hâlinde çalışan mahkemelerde önceki aşamada görev alan hâkimin oy sayısı ve kararın verilmesindeki rolü gibi unsurlar da dikkate alınır. Ancak somut olayda Mahkeme, daha önce 2017/15118 numaralı başvuruda verdiği karardaki değerlendirmeyi esas almıştır. O kararda şu tespitler yapılmıştı:
- Şikâyeti karara bağlayan hâkimin, itirazı inceleyen ağır ceza mahkemesi heyetine kanunun açık hükmüne rağmen katılması nesnel tarafsızlığı zedeler.
- Kendi kararını denetleyen hâkim, o karardaki olası hukuki ve fiilî hatalar konusunda savunmacı bir tutum takınabilir.
- Önceki derecede görev yapan hâkimin heyette tek oyu olsa bile diğer üyeleri etkileyebileceği muhakkaktır.
- Bu tespit, itiraz aşamasında verilen kararın sonucundan bağımsızdır.
Mahkeme, eldeki olayda bu içtihattan ayrılmayı gerektiren bir yön bulunmadığını belirterek tarafsız mahkemede yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir. Kararda iki kez geçen “kanunun açık hükmünün hilafına” ifadesi, aynı hâkimin itiraz merciinde görev almasının yalnızca anayasal bir sorun değil, usul kurallarına da aykırı bir durum olarak görüldüğünü göstermektedir.
📚 Kitapların verilmemesi ve ifade özgürlüğü
5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 62. maddesi, hükümlünün mahkemelerce yasaklanmamış süreli ve süresiz yayınlardan yararlanma hakkını düzenler. Aynı maddenin 7242 sayılı Kanun’la değişik üçüncü fıkrasına göre kurum disiplinini, düzenini veya güvenliğini bozan ya da tehlikeye düşüren, iyileştirme amacını zorlaştıran yahut müstehcen haber, yazı, fotoğraf ve yorumları kapsayan hiçbir yayın hükümlüye verilmez. İnfaz hâkimliği şikâyeti bu fıkraya dayanarak reddetmişti.
Anayasa Mahkemesi, kitapların kurumca muhafaza altına alınıp başvurucuya verilmemesini ifade özgürlüğüne bir müdahale olarak nitelendirmiş ve değerlendirmesini Genel Kurulun 19.2.2026 tarihli, 2019/789 başvuru numaralı kararına dayandırmıştır. Kararda aktarıldığı şekliyle Genel Kurul o başvuruda iki ayrı tespitte bulunmuştu:
- Yapısal sorun: Mahpuslara yayın teslim edilip edilmemesinde keyfîliği önleyecek, aynı durumdakilere aynı uygulamayı güvenceye alacak açık ve istikrarlı bir denetim mekanizması hâlâ kurulmamıştır. Daha önceki Genel Kurul kararlarında (2016/12936 ve 2022/66987) tespit edilen bu sorun devam etmektedir.
- Kanunilik sorunu: 62. madde, mahpusa verilmeyen yayınların idarece nasıl saklanacağını ya da hangi prosedürün işletileceğini göstermemektedir. Bu belirsizlik nedeniyle yayınların alıkonulmasına ilişkin müdahaleler, maddenin ve ikincil mevzuatın öngördüğü normun kapsamına girmemekte, dolayısıyla kanuni dayanaktan yoksun kalmaktadır.
İkinci Bölüm, somut olayda da Genel Kurulun bu tespitlerinden ayrılmayı gerektiren bir durum görmemiş ve ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine hükmetmiştir. Bu sonuç nedeniyle gerekçeli karar hakkı ve silahların eşitliği yönündeki şikâyetler ayrıca incelenmemiştir.
Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Anayasa Mahkemesi kitapların gerçekten müstehcen olup olmadığına dair bir değerlendirme yapmamıştır. İhlal, yayınların teslim edilmemesine ilişkin sistemin ve kanuni dayanağın yetersizliğine bağlanmıştır.
🧾 Giderim: yeniden yargılama ve tazminat
Başvurucu ihlalin tespitini, yeniden yargılamayı, 360.000 TL manevi tazminatı ve miktar belirtmeden maddi tazminatı talep etmişti. Anayasa Mahkemesi şu sonuçlara ulaşmıştır:
- Karar örneği, yeniden yargılama yapılmak üzere infaz hâkimliğine (E.2023/2655, K.2023/4605) gönderilmiştir. 6216 sayılı Kanun’un 50. maddesi uyarınca ilgili merci, ihlalin nedenlerini gideren yeni bir karar verecektir.
- Başvurucuya net 20.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmiştir.
- Maddi zarara ilişkin bilgi ve belge sunulmadığından maddi tazminat talebi reddedilmiştir.
- 6.024,10 TL harçtan oluşan yargılama gideri başvurucuya ödenecektir.
🔍 İnfaz şikâyetlerinde kararın yansımaları
İnfaz hukukunda şikâyet ve itiraz süreçleri genellikle kısa sürer ve dosya üzerinden yürür. Karar, bu tür bir durumun itirazın sonucundan bağımsız olarak tek başına ihlal oluşturabileceğini yeniden teyit etmektedir.
Kararın genel çerçevede ortaya koyduğu noktalar şöyle özetlenebilir:
- Nesnel tarafsızlık, hâkimin kişisel tutumundan bağımsız olarak heyetin oluşumuna bakılarak değerlendirilir.
- Önceki aşamada karar veren hâkimin üst incelemede yer alması, kurul hâlindeki heyette tek oy sahibi olsa bile ihlal sonucunu doğurabilir.
- Mahpusa gelen yayınların alıkonulmasında AYM Genel Kurulunun 2026 tarihli içtihadı belirleyici hâle gelmiştir; ihlal, yayının içeriğinden çok denetim mekanizmasının ve kanuni dayanağın eksikliğine dayanmaktadır.
- Yeniden yargılama kararı, infaz hâkimliğinin dosyayı AYM’nin belirlediği ilkeler çerçevesinde yeniden ele almasını gerektirir.
Hükümlü ve tutukluların yayın hakkına ilişkin genel çerçeve için hükümlünün yayın ve kitap hakkı rehberine bakılabilir. İnfaz hâkimliği denetiminin başka bir boyutu AYM 2021/56500 yazısında, hâkimin reddi talebiyle ilgili bir ifade özgürlüğü kararı ise AYM 2023/841 yazısında incelenmiştir.
💬 Sorular ve cevaplar
Başvurucu hâkimin taraflı davrandığını ispat etmek zorunda mıydı?
Kurul hâlindeki heyette tek bir hâkimin varlığı neden yeterli görüldü?
AYM kitapların müstehcen olmadığını mı tespit etti?
Eğitim hakkı iddiası neden ayrıca incelenmedi?
Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgileri iletişim sayfasında; Anayasa Mahkemesi ve infaz hukukuna ilişkin diğer kararlar Emsal Kararlar sayfasında yer almaktadır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; içerik, Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankasında yayımlanan bireysel başvuru kararından derlenmiştir. Başvurucu, hâkim, raportör ve heyet üyelerinin adları ile karar metninde atıf yapılan önceki başvurulardaki kişi adları yazıya ve PDF’e alınmamıştır. Kararda varılan sonuç somut başvurunun koşullarına dayanır; benzer görünen bir başvuruda sonuç, olayın özelliklerine, şikâyet ve itiraz sürecinin işleyişine ve Anayasa Mahkemesinin değerlendirmesine göre farklılaşabilir. Yazı esas alınarak yapılan başvuru, dava ve savunmalardan Savun Hukuk sorumlu tutulamaz.




