Faydalı Modelde Bağımlı İstem – Yargıtay 11. HD 2026/4091
Bir faydalı model belgesi on istemden oluşuyor: Bir bağımsız istem ve ona bağlanan dokuz bağımlı istem. Mahkemenin görevlendirdiği bilirkişiler, bağımsız istemin ve yedi bağımlı istemin yeni olmadığını, ancak 4 ve 9 numaralı bağımlı istemlerin yenilik taşıdığını raporluyor. İlk derece mahkemesi bu tabloya bakarak belgeyi kısmen hükümsüz kılıyor ve iki istemi ayakta bırakıyor. İstinaf mahkemesi ise aynı rapordan bambaşka bir sonuç çıkarıyor: Bağımsız istem yeni değilse, onu açıklamak için yazılmış bağımlı istemlerin yeniliğinden söz edilemez. Uyuşmazlığın Yargıtay’a taşınan sorusu budur.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 01.07.2026 tarihli ve E.2025/3634, K.2026/4091 sayılı kararıyla, faydalı modelin tümüyle hükümsüzlüğüne ve sicilden terkinine hükmeden İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi kararını HMK 370/1 uyarınca onamıştır. Karar kesin olarak ve oy birliğiyle verilmiştir.
🔧 Hükümsüzlük davası ve iki tarafın tezleri
Karar metninde aktarılan dava dilekçesine göre davacı, davalı şirketin faydalı model belgesinin mülga 551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname döneminde tescil edildiğini, bu düzenlemeye göre yalnızca yeni buluşların faydalı model belgesiyle korunabileceğini hatırlatmıştır. Davacıya göre buluş yurt içinde ve yurt dışında uzun yıllardır kullanılan, tescilli bir üründür; Türkiye’de 2003’ten 2017’ye uzanan farklı yıllarda alınmış on ayrı faydalı model belgesiyle zaten koruma altına alınmıştır. Yenilik unsuru diye sunulan özellikler sektörde yüzyıllardır kullanılan genel malzeme ve unsurlardır.
Davacı ayrıca istemlerin açık ve net olmadığını, belgenin koruma kapsamını belirlemeye yetmediğini ve buluşun 551 sayılı KHK’nın 165/c hükmü ile ilgili yönetmeliğin 9. maddesi bakımından yeterince açıklanmadığını ileri sürmüştür.
Davalı şirket ise öncelikle usule ilişkin itirazlar getirmiştir. Faydalı model belgesi tescil aşamasında araştırma raporu düzenlenmeden verilmiş, şirket bu hakkını kullanarak Kurumdan tekniğin bilinen durumuna ilişkin araştırma raporu talep etmiştir. Bu rapor yenilik konusunda bilgi vereceğinden davacının hukuki yararı yoktur; olmazsa rapor sonucu bekletici mesele yapılmalıdır. Esas yönünden ise istemlerin açık ve anlaşılır olduğunu, bağımlı istemlerin bağımsız istemi açıklama niteliği taşıdığını ve buluşun yeni olduğunu savunmuştur.
🧩 Bağımsız ve bağımlı istem ne demek?
Bir patent veya faydalı model belgesinin koruma kapsamını istemler belirler. Uyuşmazlığı anlamak için iki kavram arasındaki ilişkiyi kısaca hatırlamak gerekir:
- Bağımsız istem: Buluşun temel teknik özelliklerini kendi başına tanımlayan istemdir. Bu dosyada 1 numaralı istem bağımsızdır.
- Bağımlı istem: Bağımsız isteme atıf yaparak ona ek bir özellik ya da ayrıntı ekleyen istemdir. Dosyada 2 ila 10 numaralı istemler bu niteliktedir.
- Kısmi hükümsüzlük: Hükümsüzlük sebebi belgenin yalnızca bir bölümünü etkiliyorsa, yalnızca o bölüme ilişkin istemler iptal edilerek belge geri kalan istemler yönünden ayakta tutulabilir.
Bağımlı istem, bağımsız istemdeki bütün özellikleri içinde taşır ve üzerine yeni bir şey ekler. Tartışma, bağımsız istem tekniğin bilinen durumunda zaten mevcutsa, eklenen özelliğin tek başına yenilik sağlayıp sağlayamayacağı ve buna göre bağımlı istemin ayakta kalıp kalamayacağı noktasında düğümlenmektedir.
🏛️ İlk derece: kısmi hükümsüzlük
İstanbul 3. Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi, 25.04.2022 tarihli kök ve 21.07.2023 tarihli ek bilirkişi raporlarına itibar etmiştir. Raporlara göre:
- 1 numaralı bağımsız istem yenilik kriterine sahip değildir.
- 2, 3, 5, 6, 7, 8 ve 10 numaralı bağımlı istemler yenilik kriterine sahip değildir.
- 4 ve 9 numaralı bağımlı istemler yenilik kriterine sahiptir.
- Belge açıklık kriterini karşılamakta, başvurunun kapsamı da aşılmamaktadır.
Mahkeme bu tespitlerle kısmi hükümsüzlük koşullarının oluştuğunu kabul etmiş, davayı kısmen kabul ederek yeni bulunmayan istemlerin hükümsüzlüğüne ve sicilden terkinine karar vermiştir. Hükmü iki taraf da istinaf etmiştir.
🔍 İstinaf: tam hükümsüzlük
İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, davalının istinaf başvurusunu reddetmiş, davacının başvurusunu ise iki gerekçeyle kabul etmiştir.
Birinci gerekçe, ret sebebinin sonuca etkisiyle ilgilidir. Daire, faydalı model belgesinin ilgili teknik alanda uygulamaya konulabilecek yeterlikte ve açıklıkta olduğunu kabul etmiştir. Ancak hükümsüzlük talebi sonuçta kabul edildiğine göre, ileri sürülen sebeplerden birinin yerinde görülmemesi davanın kısmen reddi anlamına gelmez.
İkinci gerekçe, kararın asıl ağırlık merkezidir. Belgenin birden fazla bağımsız unsur içermesi hâlinde kısmi hükümsüzlük mümkündür. Fakat bağımsız unsurun yeni olmadığı tespit edildikten sonra, bu unsura bağımlı olarak yazılan bağımlı unsurun yeni olduğundan bahsedilemez. Bağımsız isteme bağlı olarak yazılan ve bağımsız istemdeki unsurların açıklanmasını sağlayan bağımlı unsurlar yönünden hükümsüzlük talebinin reddi usul ve yasaya aykırıdır.
Bu gerekçelerle ilk derece kararı kaldırılmış, yeniden hüküm kurularak davanın tamamen kabulüne karar verilmiştir. Bu kez davalı şirket temyiz yoluna başvurmuştur.
⚖️ Yargıtay’ın onaması
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi uyuşmazlığı “faydalı modelin hükümsüzlüğü ve sicilden terkini talebi” olarak nitelendirmiştir. Daireye göre HMK 355 ve devamı maddeleri kapsamında yapılan istinaf incelemesi sonucunda esastan verilen nihai kararda, somut uyuşmazlık bakımından uygulanması gereken hukuk kurallarına aykırı bir yön bulunmamaktadır. HMK 369/1 ve 371. maddelerin uygulanmasını gerektiren bir neden de yoktur.
Davalının temyiz itirazları reddedilmiş, bölge adliye mahkemesi kararı HMK 370/1 uyarınca onanmıştır. Onama gerekçesi kısa tutulmuş olsa da sonuç olarak istinaf mahkemesinin “bağımsız istem yeni değilse ona bağlı istem de yeni sayılamaz” yaklaşımı ile davanın tamamen kabulü Yargıtay denetiminden geçmiştir. Kararda davalının araştırma raporu ve bekletici mesele itirazlarına ayrıca değinilmemiştir.
🆕 SMK döneminde tablo
Uyuşmazlık, faydalı modelin tescil edildiği dönemde yürürlükte olan mülga 551 sayılı KHK hükümlerine göre çözülmüştür. Bugün yürürlükte olan 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) aynı konuyu şöyle düzenlemektedir:
- SMK m.142/1: 83. maddenin birinci fıkrasına göre yeni olan ve aynı maddenin altıncı fıkrası kapsamında sanayiye uygulanabilen buluşlar faydalı model verilerek korunur. İkinci fıkraya göre yenilik değerlendirmesinde buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler dikkate alınmaz.
- SMK m.83/1-2: Tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluş yeni kabul edilir. Tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde yazılı veya sözlü tanıtım, kullanım ya da başka bir biçimde açıklanmış ve toplumca erişilebilir her şeyi kapsar.
- SMK m.144/1-a: Faydalı model konusu 142. maddedeki şartları taşımıyorsa mahkeme hükümsüzlüğe karar verir.
- SMK m.144/5-6: Hükümsüzlük nedenleri faydalı modelin yalnız bir bölümüne ilişkinse, yalnız o bölümü etkileyen istem veya istemler iptal edilerek kısmi hükümsüzlüğe karar verilir; bir istemin kısmen hükümsüzlüğüne karar verilemez. İptal edilmeyen istemler 142. maddeye uygunsa faydalı model bu istemler için geçerli kalır.
- SMK m.138/4 (patent): Patentler için kanun koyucu ayrıca, bağımsız istemin hükümsüz kılınması hâlinde, ona bağlı her bir bağımlı istem ayrı ayrı patent verilebilirlik şartlarını taşımıyorsa bu istemlerin de hükümsüz kılınacağını öngörmüştür.
SMK’nın patentlere ilişkin 138/4. maddesi, bağımsız istem düştüğünde bağımlı istemlerin her birinin ayrı ayrı değerlendirilmesini esas alan bir formül içermektedir. Faydalı modele ilişkin 144. maddede ise bu son cümlenin bir karşılığı bulunmamakta, kısmi hükümsüzlük genel olarak düzenlenmektedir. İncelenen karar 551 sayılı KHK dönemine ait bir belge hakkında verildiğinden, aynı yaklaşımın SMK kapsamında tescil edilen faydalı modellere nasıl uygulanacağı karar metninde tartışılmamıştır.
Sınai mülkiyet hakkının sicilden terkinine ilişkin diğer uyuşmazlıklar için sitede yer alan tasarımda yenilik ve kamuya sunma ile patent devrinin iptalinde aktif husumet yazılarına bakılabilir. Tasarım kararında yenilik, başvurudan önce kamuya sunma üzerinden tartışılmıştı; bu dosyada ise yeniliğin istem bazında nasıl ölçüleceği tartışılmıştır.
❓ Sık sorulanlar
Bilirkişi iki istemi yeni bulduğu hâlde belge neden tamamen hükümsüz sayıldı?
Bölge adliye mahkemesi, bağımsız istemin yeni olmadığı saptandıktan sonra onu açıklamak üzere yazılmış bağımlı istemlerin yeni kabul edilemeyeceğini değerlendirmiştir. Bu nedenle bilirkişinin 4 ve 9 numaralı istemlere ilişkin tespitine dayanılarak kısmi hükümsüzlük kararı verilmesini yerinde görmemiş, Yargıtay da bu kararı onamıştır.
Açıklık itirazı reddedilince davanın bir kısmı reddedilmiş sayılır mı?
Karara göre hayır. Davacı birden fazla hükümsüzlük sebebi ileri sürmüştür. İstinaf mahkemesi açıklık yetersizliği iddiasını yerinde bulmamış, ancak yenilik eksikliği nedeniyle talep sonuçta kabul edildiğinden bir sebebin tutmamasının davanın kısmen reddi anlamına gelmeyeceğini belirtmiştir.
Kuruma araştırma raporu talebi davayı durdurdu mu?
Davalı, Kurumdan araştırma raporu istediğini, bu nedenle davacının hukuki yararı olmadığını ve rapor sonucunun bekletici mesele yapılmasını savunmuştur. Derece mahkemeleri işin esasına girerek karar vermiş, Yargıtay kararında bu itiraza ayrıca değinilmeden hüküm onanmıştır.
Bu kararla süreç tamamlandı mı?
Karar metnine göre onama kararı kesin olarak verilmiş ve dosya HMK 372 uyarınca işlem yapılmak üzere ilk derece mahkemesine gönderilmiştir. Böylece faydalı modelin tümüyle hükümsüzlüğüne ve sicilden terkinine ilişkin bölge adliye mahkemesi hükmü kesinleşmiştir.
Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgileri iletişim sayfasında, diğer kararlar ise Emsal Kararlar arşivinde bulunmaktadır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; içerik, Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin Yargıtay Karar Arama sisteminde yayımlanan kararından derlenmiştir. Olaylara ilişkin anlatım, karar metninde aktarılan taraf iddiaları, bilirkişi raporlarının özeti ve derece mahkemesi kararlarına dayanır. Karar mülga 551 sayılı KHK döneminde tescil edilen bir faydalı model hakkında verilmiştir; SMK kapsamında tescil edilen belgelerde, istem yapısı farklı olan dosyalarda veya bilirkişi tespitleri değiştiğinde farklı sonuçlara ulaşılabilir. Yazı esas alınarak yapılan başvuru, dava ve savunmalardan Savun Hukuk sorumlu tutulamaz.
