Ticari İşletmenin Devri: TTK 11, TBK 202 ve İşçiler Bakımından Sonuçları

Bir restoranı, eczaneyi, üretim atölyesini veya mağazayı “işler hâlde” satın almak, ticari hayatta çok sık başvurulan bir yoldur. Ancak işletmenin bir bütün olarak devri; devralanı, devredenin geçmiş borçlarından da sorumlu hâle getirebilir. Devir sözleşmesine eklenen “eski borçlar devredene aittir” maddesi ise alacaklılara karşı koruma sağlamaz. Bu yazıda TTK m.11, TBK m.202 ve İş Kanunu m.6 çerçevesinde işletme devrinin şartlarını ve sonuçlarını ele alıyoruz.

📦 Devir Neleri Kapsar?

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.11/3, ticari işletmenin, içerdiği malvarlığı unsurlarını tek tek devir için gerekli tasarruf işlemlerine gerek olmaksızın bir bütün hâlinde devredilebileceğini kabul eder. Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa devir şu unsurları kapsar:

• Duran varlıklar (makine, demirbaş, tesisat),
• İşletme değeri (müşteri çevresi, itibar),
• Kiracılık hakkı,
• Ticaret unvanı, marka ve diğer fikri mülkiyet hakları,
• İşletmeye sürekli olarak özgülenmiş diğer unsurlar.

Bütün hâlinde devir, şirket paylarının devrinden farklıdır. Pay devrinde işletmeyi işleten tüzel kişi değişmez, yalnızca ortaklar değişir; işletme devrinde ise işletmenin sahibi değişir. Pay devrine ilişkin sözleşme yapısı hisse devir sözleşmesi (SPA) yazısında anlatılmıştır.

✍️ Şekil: Yazılı Sözleşme, Tescil ve İlan

TTK m.11/3 uyarınca devir sözleşmesi yazılı olarak yapılır, ticaret siciline tescil ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan edilir. Tescil ve ilan, yalnızca bir formalite değildir; aşağıda görüleceği gibi devredenin sorumluluk süresinin başlaması da ilana veya alacaklılara yapılan bildirime bağlıdır. İşletme rehni bulunan işletmelerde rehin alacaklısının durumu ayrıca kontrol edilmelidir; bkz. ticari işletme rehni.

💳 Borçlardan Sorumluluk

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.202, bir malvarlığını veya işletmeyi aktif ve pasifleriyle devralanın, bunu alacaklılara bildirdiği veya Ticaret Sicili Gazetesinde ilan ettiği tarihten itibaren işletmenin borçlarından sorumlu olacağını düzenler. Önceki borçlu ise iki yıl süreyle devralanla birlikte müteselsilen sorumlu kalır. Bu iki yıllık süre, muaccel borçlarda bildirim veya ilandan, daha sonra muaccel olacak borçlarda muacceliyet tarihinden itibaren işler.

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, bu sorumluluk kuralının emredici olduğunu, devralan ile devreden arasında yapılan sorumsuzluk anlaşmasının üçüncü kişilere karşı ileri sürülemeyeceğini ve devrin alacaklıya bildirilip bildirilmediğinin ya da ilan edilip edilmediğinin araştırılması gerektiğini belirterek kararı bozmuştur (E.2020/1218, K.2021/1117, 03.02.2021). Taraflar arasındaki “eski borçlar devredene aittir” maddesi, yalnızca devralanın ödediği borç için devredene rücu etmesine dayanak olabilir.

👷 İşçiler Ne Olur?

İşletmenin devri aynı zamanda işyeri devri niteliği taşır. 4857 sayılı İş Kanunu m.6 uyarınca devir tarihinde mevcut iş sözleşmeleri bütün hak ve borçlarıyla devralana geçer; işçinin kıdemi devralan bakımından da devam eder. Devirden önce doğmuş ve devir tarihinde ödenmesi gereken borçlardan devreden ve devralan birlikte sorumludur; devredenin bu sorumluluğu devir tarihinden itibaren iki yılla sınırlıdır. Devir, tek başına fesih sebebi sayılmaz. İflas tasfiyesi yoluyla yapılan devirlerde ise bu hükümler uygulanmaz.

Kıdem tazminatında devredenin sorumluluğu, kendi dönemiyle ve devir tarihindeki ücretle sınırlıdır (1475 s.K. m.14/2). Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, ücret niteliğindeki alacaklarda iki yıllık sınırın uygulanacağını; ancak kıdem tazminatında bu sınırın geçerli olmadığını, ihbar tazminatı ve izin ücretinden ise son işverenin sorumlu olduğunu belirtmiştir (E.2022/12198, K.2022/14570, 09.11.2022).

İşçiler açısından konu işyeri devri ve işçi hakları ve işyeri devrinde devreden işverenin sorumluluğu yazılarında ayrıca incelenmiştir.

🏬 Kira İlişkisi ve Ticaret Unvanı

İşletmenin bulunduğu yer kiralıksa, kiracılık hakkı TTK m.11/3 gereği devrin kapsamında sayılır; ancak kira ilişkisinin devri bakımından TBK m.323 uyarınca kiraya verenin yazılı rızası aranır. Kiraya verenle önceden mutabakat sağlanmadan yapılan devirler, sonradan tahliye uyuşmazlıklarına yol açabilir. Bu konuda işyeri devri ve kira sözleşmesi ve ekipmanın devrine ilişkin akaryakıt istasyonu kirasında ekipman devri yazılarına bakılabilir.

Ticaret unvanının devri, işletmeyle birlikte yapılabilir; işletmeden bağımsız olarak devredilemez. Unvan ve işletme adına ilişkin kurallar için ticaret unvanı ve işletme adı yazısına bakılabilir.

🔍 Devirden Önce Yapılması Gerekenler

• Vergi, SGK ve belediye borçlarının resmî yazılarla tespit edilmesi,
• İcra dosyaları, derdest davalar ve haciz kayıtlarının taranması,
• İşçi listesi, kıdem süreleri ve birikmiş izin alacaklarının çıkarılması,
• Kira sözleşmesi, kiraya verenin yazılı rızası ve ruhsatların devredilebilirliğinin kontrolü,
• Satış bedelinin bir kısmının gizli borçlar için emanette tutulması veya teminata bağlanması,
• Sözleşmenin yazılı yapılması, tescil ve ilan ile bilinen alacaklılara bildirimin yapılması.

Kapsamlı bir ön inceleme için hukuki due diligence yazısına bakılabilir.

❓ Sıkça Sorulan Sorular