Manipülasyonda Husumet ve Tazminat – Yargıtay HGK 2025/848

Bir hisse senedinde yapay fiyat oluşturulduğunda zarar yalnızca yatırımcıda kalmaz; işlemi kendi sistemi üzerinden gerçekleştiren aracı kurum da riskin ortasında kalabilir. Peki aracı kurum, kendi müşterisiyle değil, borsada karşı tarafta yer alan ve kendisiyle hiçbir sözleşmesi bulunmayan yatırımcılara karşı dava açabilir mi? Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 17.12.2025 tarihli ve E.2024/393, K.2025/848 sayılı kararıyla, manipülasyon iddiasına dayanan bir davada sözleşme ilişkisi bulunmayan davalılara da husumet yöneltilebileceğini kabul etmiş ve yerel mahkemenin direnme kararını oy çokluğuyla bozmuştur.

Karar, sermaye piyasasındaki haksız eylemlerin hukuk mahkemesindeki karşılığını gösteren nadir genel kurul kararlarından biridir. Ceza boyutu çoğu zaman öne çıkan piyasa bozucu eylemlerde, tazminat davasının tarafları ve hukuki yarar şartı bu kararla somut bir çerçeveye kavuşuyor.

📈 Olay: 910.000 lot ve talimatı aşan emirler

Davacı bir aracı kurumdur. Dava dilekçesine göre kurumun bir çalışanı ile kurumun iki müşterisi arasında müşteri-satıcı ilişkisi bulunmaktadır. 22.04.2004 tarihinde telefonla kendisini müşterilerden biri olarak tanıtan bir kişinin araması üzerine çalışan, talimatı aşacak şekilde bir tarım şirketinin (yeni) hisselerinde alım emri girmiş ve 135.000 lotluk işlem gerçekleşmiştir.

28.04.2004 tarihinde ise çalışanın, müşteriden emir almadan kredili işlem limiti talep ettiği, müşteri hesabında kredili işlem yapılmaması talimatına rağmen kredili işlem yapıldığı ve bu kez 775.000 lotluk alım gerçekleştirildiği ileri sürülmüştür. Davacıya göre aynı günlerde şirketin eski hissesinin normal şartlarda daha yüksek fiyattan işlem görmesi gerekirken yeni hisse daha yüksek fiyattan işlem görmüş, müşterinin nakit bakiyesini aşan ve borsa işlem hacmini önemli ölçüde artıran bir alım yapılmıştır.

Aracı kurum, kendi iç denetimi ile Sermaye Piyasası Kurulu ve borsa müfettişlerinin incelemelerinde çalışan, iki müşteri ve diğer davalıların eylem birliği içinde yapay piyasa oluşturma çabasında oldukları değerlendirmesinin yapıldığını belirtmiştir. Dosyadaki Özel Daire kararına göre işlemin kurum açısından yaklaşık 1.400.000,00 TL risk doğurduğu iddia edilmiştir. Talep, toplam 910.000 lotluk alım-satım işleminin ve takasının iptalidir.

🏛️ Yerel mahkeme, Özel Daire ve direnme

İstanbul 26. Asliye Ticaret Mahkemesi 08.04.2014 tarihli kararında, davacının hisseleri satın alan iki müşterisiyle sulh olduğunu ve bu davalılar yönünden davadan feragat ettiğini tespit etmiştir. Diğer davalılar bakımından ise şu gerekçeye dayanmıştır: davacı ile bu kişiler arasında alım-satım ilişkisi yoktur, bu kişiler davacının akidi değildir; aynı hisseden başka aracı kurumlar üzerinden alım yapmış olmaları onlara davalı sıfatı kazandırmaz. Mahkemeye göre maktu harçla açılan dava bir tazminat davası değil, işlem iptali davasıdır; nispi harçla açılmış bir tazminat davasında durum farklı olabilirdi.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi 05.11.2020 tarihli, E.2019/2172, K.2020/4754 sayılı kararıyla bu hükmü bozmuştur. Daireye göre tüm davalıların manipülasyon eyleminin içinde olduğu iddia edildiğine göre, iddianın ileri sürülüş şekli itibarıyla davalılara husumet düşer; davacı haksız fiile dayandığından sözleşme ilişkisinin bulunmaması önemli değildir.

İstanbul 13. Asliye Ticaret Mahkemesi ise 15.12.2022 tarihli kararıyla direnmiştir. Direnme gerekçesinde, çalışanın zimmet suçundan cezalandırılmasına karar verildiği ancak cezanın zamanaşımı nedeniyle ortadan kaldırıldığı, diğer davalıların bir kısmının ceza yargılamasında manipülasyon yaptıklarının belirlendiği ama onların cezalarının da zamanaşımıyla kaldırıldığı belirtilmiş; davacının, tarafı olmadıkları alım-satımın iptali için bu kişilere husumet yönelttiği vurgulanmıştır.

⚖️ Hukuk Genel Kurulunun değerlendirmesi

Genel Kurulun önündeki soru, feragat edilen iki müşteri dışındaki davalıların pasif husumetinin bulunup bulunmadığı ve buna göre Özel Dairenin istediği araştırmanın yapılmasının gerekip gerekmediğidir.

Genel Kurul, dosyadaki Takasbank’ın 07.05.2004 tarihli yazısına dikkat çekmiştir. Bu yazıya göre yapay piyasa iddiasına konu 28.04.2004 tarihli işlemlerde davacı aracı kuruluşa söz konusu hisse senedinin satışını davalılar yapmıştır. Davacının müşterilerine ait hesaplar üzerinden, çalışan vasıtasıyla ve diğer davalılarla el ve iş birliği içinde hareket edilerek yapay piyasa oluşturulduğu ve böylece haksız fiil işlendiği ileri sürüldüğünden, iddianın ileri sürülüş şekli ve dosya kapsamına göre davalılara husumet yöneltilmesi yerindedir.

Görüşmeler sırasında davalıların pasif husumetinin bulunmadığı ve direnme kararının onanması gerektiği görüşü dile getirilmiş, ancak bu görüş Kurul çoğunluğunca benimsenmemiştir. Direnme kararı, Özel Daire bozma kararında açıklanan nedenlerle bozulmuş; karar oy çokluğuyla verilmiştir. Olay tarihi nedeniyle HUMK hükümleri uygulandığından kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde karar düzeltme yolu açık bırakılmıştır.

🧩 Husumet neden sözleşmeye bağlı değildir?

Kararın temel dersi, taraf sıfatının maddi hukuka göre belirlenmesidir. Genel Kurul, husumeti dava konusu subjektif hak ile kişiler arasındaki ilişki olarak tanımlamış ve şu ilkeleri hatırlatmıştır:

Haksız fiilin unsurları Genel Kurulca olay tarihinde yürürlükte olan 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun 41. maddesi üzerinden ele alınmıştır: hukuka aykırı fiil, kusur, zarar ve illiyet bağı. Aynı ilke bugün 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 49. maddesinde yer alır; kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür.

Borsada alım-satım, aracı kurumlar ve takas kuruluşu üzerinden anonim biçimde gerçekleşir. Karşı taraftaki yatırımcı ile aracı kurum arasında bir sözleşme yoktur. Yerel mahkemenin yaklaşımı benimsenseydi, manipülasyona katıldığı iddia edilen kişilere yalnızca sözleşme ilişkisi yok diye hiç ulaşılamayacaktı. Genel Kurul, haksız fiil sorumluluğunun sözleşme bağından bağımsız olduğunu vurgulayarak bu kapıyı açık tutmuştur.

🔎 Hukuki yarar ve zararın açıklattırılması

Karar davacı lehine sonuçlansa da Genel Kurul önemli bir sınır çizmiştir: davacının ileri sürdüğü yapay piyasa oluşturma eylemi nedeniyle nasıl bir zarara uğradığı dosya kapsamından tam olarak anlaşılamamaktadır. Bu nedenle mahkemenin ilk işi, davacıya iddia ettiği haksız eylem yüzünden ne gibi bir zararının oluştuğunu açıklattırmak ve davada hukuki yararın bulunup bulunmadığını tespit etmektir.

Hukuki yarar, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 114/1-h maddesinde dava şartları arasında sayılır. Genel Kurula göre hukuki yarar hukuki ve meşru, doğrudan ve kişisel, doğmuş ve güncel olmalıdır. Dava şartları davanın açıldığı tarihte ve yargılamanın her aşamasında mahkemece kendiliğinden incelenir.

Hukuki yararın varlığı kabul edilirse sıra esasa gelecektir. Genel Kurul bu aşama için de yol göstermiştir:

• İleri sürülen iddia ve ortaya konulacak zarar doğrultusunda,
• Aralarında SPK uzmanlarının da bulunduğu bilirkişi heyetinden denetime elverişli rapor alınması,
• Bir kısım davalılar hakkında açılan ceza davalarıyla birlikte tüm dosya kapsamının değerlendirilmesi.

Özel Daire kararı ayrıca, önceki bilirkişi raporlarının daha çok tefrik öncesi birleşen davaya ilişkin olduğunu ve uyuşmazlığı çözmeye yetmediğini belirtmiştir. Manipülasyon iddiası teknik bir alandır; işlem hacmi, fiyat hareketi ve emir akışının birlikte okunması gerekir.

📂 Ceza dosyası, zamanaşımı ve hukuk hâkimi

Direnme kararının dayandığı noktalardan biri, çalışan ve diğer davalılar hakkındaki cezaların zamanaşımı nedeniyle ortadan kaldırılmasıydı. Genel Kurul ise ceza ve hukuk yargılamasının ilişkisini ayrıca ele almıştır. 818 sayılı BK’nın 53. maddesi ve bugün yürürlükte olan TBK’nın 74. maddesine göre hâkim, kusurun varlığı hakkında karar verirken ceza hukukunun sorumluluk hükümleriyle ve ceza hâkiminin beraat kararıyla bağlı değildir; ceza hâkiminin kusur ve zarar değerlendirmesi de hukuk hâkimini bağlamaz.

Özel Daire bozma kararında ise mahkûmiyet kararının, fiilin hukuka aykırılığını tespit etmesi bakımından hukuk hâkimini bağlayıcı nitelikte olduğu, ceza hâkiminin saptadığı maddi olayların da gözetilmesi gerektiği belirtilmiştir. Genel Kurul bu bozmaya uyulmasını istemiş, ceza davalarının dosyayla birlikte değerlendirilmesini şart koşmuştur. Dolayısıyla ceza yargılamasının zamanaşımıyla sona ermesi, hukuk davasında hukuka aykırılık ve kusur tartışmasını kendiliğinden bitirmez.

Olaylar 2004 yılında yaşanmış ve o tarihte 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu uygulanmıştır. Bugün benzer eylemler 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 107. maddesinde “piyasa dolandırıcılığı” başlığı altında düzenlenmektedir. Maddenin birinci fıkrası, sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, arz ve taleplerine ilişkin yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım veya satım yapanları, emir verenleri veya hesap hareketleri gerçekleştirenleri üç yıldan beş yıla kadar hapis ve adli para cezasıyla cezalandırır. Aynı konunun ceza yönüne ilişkin bir örnek için serideki borsada eşleştirilmiş işlem kararı, idari yaptırım yönü için ise piyasa bozucu eylemde birlikte hareket kararı incelenebilir.

💡 Yatırım uyuşmazlıklarına yansıması

Kararın yatırım uyuşmazlıklarına yansıyan yönleri şöyle özetlenebilir:

• Tazminat ile işlem iptali ayrımı husumeti belirlemez. Yerel mahkeme maktu harçla açılan işlem iptali davasında karşı taraf yatırımcılara husumet düşmeyeceğini düşünmüştü; Genel Kurul ise haksız fiile dayanıldığını ve iddianın ileri sürülüş şeklini esas almıştır.
• Zarar somutlaştırılmalıdır. Husumet engelinin aşılması davanın kabulü anlamına gelmez; davacının zararı açıklanmadan hukuki yarar tartışması kapanmaz.
• Uzman bilirkişi. Manipülasyon iddiasında SPK uzmanlarını içeren bir heyet raporu Genel Kurulca açıkça istenmiştir.
• Aracı kurum çalışanı. Olayda aracı kurum, kendi çalışanının talimatı aşan ve talimatsız kredili işlemleri nedeniyle risk altına girdiğini ileri sürmüştür. Aracı kurum-müşteri ilişkisinin sorumluluk boyutunu ele alan bir başka karar için serideki aracı kurum yönlendirmesi kararı okunabilir.

Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgileri iletişim sayfasında, serideki diğer kararlar ise Emsal Kararlar bölümünde yer almaktadır.

❓ Sıkça Sorulan Sorular