Soybağının Reddini Kim Açabilir? – Yargıtay HGK 2025/595

Bir baba, hayattayken “nüfusta oğlum görünen çocuk benim değil, dava açma süresini de kaçırdım” diyerek eşinden, ölümünden sonra bu davayı açmasını istemiştir. Eş de bu vasiyeti yerine getirmek üzere aile mahkemesine başvurmuş ve Adli Tıp Kurumu raporu, ölen kişinin çocuğun biyolojik babası olmadığını ortaya koymuştur. Soru şudur: DNA sonucu bu kadar açıkken, kanunun saymadığı bir kişi soybağının reddini isteyebilir mi? Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 01.10.2025 tarihli ve E.2024/298, K.2025/595 sayılı kararıyla bu soruya “hayır” yanıtını vermiş; ancak ret gerekçesinin “dava şartı yokluğu” değil, “sıfat yokluğu” olması gerektiğini de ayrıca vurgulamıştır.

Karar iki yönüyle öğreticidir. Birincisi, babalık karinesini çürütme hakkının kime ait olduğunu ve bu hakkın mirasçılara geçip geçmediğini netleştirir. İkincisi, uygulamada sıkça birbirine karıştırılan “taraf ehliyeti”, “dava ehliyeti” ve “sıfat” kavramlarını birbirinden ayırarak ret kararının niteliğini belirler.

📜 Bir vasiyet üzerine açılan dava

Dava dilekçesine göre ölen kişi, davacı eşiyle 2003 yılında evlenmeden önce başka bir kadınla evliydi ve bu ilk evlilik 01.06.1998 tarihinde kesinleşen boşanma kararıyla sona ermişti. İlk eşin çocuğu, boşanmanın kesinleşmesinden sonraki üç yüz günlük süre içinde, 1999 yılının başında dünyaya gelmiş ve nüfusa “evlilik içi doğum” olarak ölen kişinin çocuğu şeklinde kaydedilmişti. Doğumdan sonra eski eşler kısa bir süre için yeniden evlenmiş, bu ikinci evlilik de 2003 yılında boşanmayla sona ermişti.

Davacı eşin anlatımına göre koca, hayattayken çocuğun gerçekte kendisinden olmadığını ve dava açma süresini geçirdiğini söylemiş, başına bir şey gelmesi hâlinde eşinden soybağının reddi davasını açmasını istemişti. Koca 2016 yılının sonunda vefat etmiş; eş de 13.03.2017 tarihinde, “ölen eşinin vasiyetini yerine getirmek” amacıyla çocuk ile ölen koca arasındaki soybağının kaldırılmasını talep etmişti.

Davalılar ise davanın hak düşürücü süreye bağlı olduğunu, kocanın kendi beyanıyla da süreyi kaçırdığının sabit olduğunu ve davacının kanuna göre dava açma hakkı bulunmadığını savunmuştu.

⚖️ İlk derece, istinaf ve Özel Daire arasındaki görüş ayrılığı

İlk derece aile mahkemesi 25.02.2021 tarihli ve 2018/512 Esas, 2021/141 Karar sayılı kararıyla davayı kabul etmişti. Mahkemeye göre çocuk ile baba arasındaki soybağı, ana ve babanın doğumdan sonra yeniden evlenmesiyle “sonradan evlenme yoluyla” kurulmuştu. Bu nedenle dava, TMK m.294’teki itiraz davası niteliğindeydi ve m.294/3 yollamasıyla tanımanın iptaline ilişkin hükümler kıyasen uygulanmalıydı. Yasal mirasçı sıfatını taşıyan davacı, ölüm tarihinden itibaren bir yıl dolmadan dava açtığından TMK m.300/2 uyarınca süre de kaçırılmamıştı. Adli Tıp Kurumu İzmir Grup Başkanlığı Biyoloji İhtisas Dairesinin 30.06.2020 tarihli raporu da ölen kişinin biyolojik baba olmadığını göstermişti.

Bölge adliye mahkemesi 08.02.2023 tarihli ve 2021/2631 Esas, 2023/305 Karar sayılı kararıyla istinaf başvurularını esastan reddetmişti. Temyiz üzerine Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 23.05.2023 tarihli ve 2023/2975 Esas, 2023/2609 Karar sayılı kararıyla hükmü bozmuştu. Daireye göre TMK m.291 kocanın ölümü hâlinde davayı açabilecek kişileri sınırlı biçimde saymıştı ve eş bu kişiler arasında değildi; bu nedenle eşin “aktif dava ehliyeti” yoktu ve dava şartı eksikliğinden usulden ret gerekirdi.

İlk derece mahkemesi önceki gerekçesini genişleterek bu bozmaya direnmiş, direnme kararı davalılardan birinin vekili tarafından temyiz edilmişti. Böylece uyuşmazlık, davacının bu davayı açma hakkı bulunup bulunmadığı sorusuyla Hukuk Genel Kurulunun önüne geldi.

🧩 Karine mi, sonradan evlenme mi? Nitelendirme hatası

Hukuk Genel Kurulu önce davanın hukuki niteliğini ele almıştır. TMK m.282/2’ye göre baba ile çocuk arasındaki soybağı ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur. Ana ile evlilik yolu da ikiye ayrılır: evlilik doğumdan önceyse soybağı TMK m.285 ila 291’e, doğumdan sonraysa m.292 ila 294’e tabidir.

TMK m.285’e göre “Evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üçyüz gün içinde doğan çocuğun babası kocadır.” Somut olayda boşanma 01.06.1998’de kesinleşmiş, çocuk bu tarihten itibaren üç yüz gün içinde doğmuştu. Kurul’a göre soybağı, doğum anında babalık karinesiyle kendiliğinden kurulmuştu; eski eşlerin doğumdan sonra yeniden evlenmesinin bu soybağının kuruluşuna bir etkisi yoktu. Dolayısıyla ilk derece ve istinaf mahkemelerinin davayı “sonradan evlenme yoluyla kurulan soybağına itiraz” olarak nitelendirmesi doğru değildi.

Bu nitelendirme sonucu doğrudan belirler. TMK m.294’teki itiraz davasını ana ve babanın yasal mirasçıları da açabilirken, babalık karinesinin çürütülmesi yalnızca soybağının reddi davasıyla mümkündür ve bu davanın davacıları kanunda ayrıca sayılmıştır. Yanlış nitelendirme, kanunun kapalı tuttuğu bir kapıyı mirasçılara açmıştı.

🔑 Dava hakkı kimde: TMK m.286 ve m.291

TMK m.286’nın 7531 sayılı Kanunla değişik güncel metni şöyledir: “Koca, ana veya çocuk soybağının reddi davasını açarak babalık karinesini çürütebilir. Bu dava, dava açma hakkına sahip diğer kişilere karşı açılır.” Kurul, kanun koyucunun babalık karinesini çürütme hakkını münhasıran bu kişilere tanıdığını vurgulamıştır.

TMK m.291 ise “diğer ilgililerin dava hakkı”nı düzenler. Buna göre dava açma süresinin geçmesinden önce kocanın ölmesi, gaipliğine karar verilmesi ya da sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi hâllerinde; baba olduğunu iddia eden kişi, kocanın altsoyu, anası veya babası, doğumu ve bu olayları öğrenmelerinden başlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davasını açabilir. Kurul bu hakkın iki özelliğini öne çıkarmıştır:

• Tali niteliktedir: Ancak birincil hak sahibinin (kocanın) hakkını kullanmamış olması ve kanundaki şartların gerçekleşmesi hâlinde doğar. Maddedeki ön koşul, ölümün kocanın dava açma süresi geçmeden gerçekleşmesidir.
• Mirasçılara geçmez: Diğer ilgililer de davayı açmadan ölürse dava hakkı onların mirasçılarına intikal etmez.

Kocanın sonraki eşi ne m.286’da ne de m.291’de sayılmıştır. Kocanın hayattayken dile getirdiği istek ya da vasiyet niteliğindeki beyanı da kanunun belirlediği bu sınırlı listeyi genişletmez. Kurul’a göre davacının bu davayı açma hakkının bulunmadığı “tartışmasızdır”.

🏛️ Dava şartı değil, sıfat yokluğu

Kararın en dikkat çekici yönü, Özel Dairenin sonucuna katılırken gerekçesini düzeltmesidir. 2. Hukuk Dairesi eksikliği “aktif dava ehliyeti” olarak adlandırmış ve HMK m.114’teki dava şartlarıyla ilişkilendirmişti. Hukuk Genel Kurulu bu yaklaşımı hatalı bulmuş ve üç kavramı şöyle ayırmıştır:

• Taraf ehliyeti: Davada davacı veya davalı olabilme yeteneğidir; HMK m.50 uyarınca medeni haklardan yararlanma ehliyetine bağlıdır. Dava şartıdır (HMK m.114/1-d).
• Dava ehliyeti: Davayı bizzat veya vekil aracılığıyla yürütebilme ehliyetidir; HMK m.51 uyarınca medeni hakları kullanma ehliyetine göre belirlenir. Bu da dava şartıdır.
• Sıfat: Tarafların uyuşmazlık konusu maddi hukuk ilişkisinin gerçek süjesi olup olmadığıdır. Usule değil, dava konusu sübjektif hakka ilişkindir.

Kurul’a göre sıfat dava şartı değil, itirazdır; bir kimsenin hak sahibi olup olmadığı ancak esasa girildikten sonra belirlenebilir. Sıfat yokluğundan verilen ret kararı “davanın dinlenemeyeceğine” ilişkin usulî bir karar değil, esasa ilişkin bir karardır. Kurul, aynı ilkenin daha önce 02.11.2022 tarihli ve 2022/(15)-6-609 Esas, 2022/1424 Karar sayılı Hukuk Genel Kurulu kararıyla benimsendiğini hatırlatmış ve ilk derece mahkemesinin yapması gereken işin davayı sıfat yokluğu nedeniyle reddetmekten ibaret olduğunu belirtmiştir.

Bu ayrım pratikte önemsiz değildir: usulden ret ile esastan ret arasındaki fark, hükmün kesin hüküm etkisini ve aynı talebin yeniden ileri sürülüp sürülemeyeceği tartışmasını doğrudan etkiler.

⏳ Hak düşürücü süreler ve haklı sebep

Kurul uyuşmazlığı dava hakkı üzerinden çözdüğü için süreyi ayrıca incelememiştir; ancak olayın arka planı, süre kurallarının önemini açıkça gösterir. TMK m.289’a göre koca, davayı doğumu ve baba olmadığını ya da ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl içinde açmak zorundadır. 7531 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle ana doğumdan, çocuk ise ergin olduğu tarihten başlayarak en geç bir yıl içinde dava açabilir. Maddenin son fıkrasına göre gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa, bir yıllık süre bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar.

TMK m.291’deki tali dava hakkının ön koşulu da süreyle bağlantılıdır: diğer ilgililerin dava açabilmesi için kocanın, kendi dava açma süresi geçmeden ölmüş olması gerekir. Olayda kocanın hayattayken süreyi kaçırdığını kendisinin söylediği ileri sürülmüştü; davalılar da savunmalarını bu noktaya dayandırmıştı. Kanunda sayılan kişiler bakımından bile, kocanın süresi dolduktan sonra gerçekleşen bir ölüm m.291’deki hakkı doğurmaz.

Soybağına ilişkin sürelerin katı biçimde uygulanması, çocuğun hukuki statüsünün uzun yıllar belirsiz kalmasını önleme amacına hizmet eder. Tanıma yoluyla kurulan soybağında hak düşürücü sürenin nasıl hesaplandığına ilişkin bir örnek için serideki aldatma ile tanımanın iptali kararı incelenebilir.

🧬 DNA raporu neden sonucu değiştirmedi?

Dosyadaki Adli Tıp Kurumu raporu, ölen kişinin çocuğun biyolojik babası olmadığını ortaya koymuştu. Hukuk Genel Kurulundaki görüşmelerde bu rapora dayanan bir karşı görüş de ileri sürülmüştür: rapor karşısında davacının dava açmakta hukuki yararı ve aktif husumet ehliyeti bulunduğu, direnme kararının bu değişik gerekçeyle onanması gerektiği savunulmuştur. Bu görüş Kurul çoğunluğunca benimsenmemiş ve karar oy çokluğuyla verilmiştir.

Çoğunluğun yaklaşımının mantığı şudur: biyolojik gerçeklik, soybağının reddi davasında ispat meselesidir. Oysa ispata geçilebilmesi için önce davanın kanunen yetkili bir kişi tarafından açılmış olması gerekir. Sıfatı olmayan kişinin açtığı davada, delil ne kadar güçlü olursa olsun, soybağı hakkında hüküm kurulamaz. Kanun koyucu babalık karinesine karşı hangi kişilerin ve hangi sürelerde itiraz edebileceğini bilinçli olarak sınırlamıştır; bu sınır, bilimsel kesinlik taşıyan bir rapor karşısında da korunmuştur.

Sonuç olarak Kurul, direnme kararını Özel Daire bozma kararında gösterilen ve yukarıda açıklanan ilave nedenlerle HMK m.371 uyarınca bozmuş, dosyanın HMK m.373/1 uyarınca Antalya 7. Aile Mahkemesine gönderilmesine karar vermiştir. Çocuklara ilişkin başka bir aile hukuku uyuşmazlığında velinin rızasının kapsamını gösteren yurt dışı çıkışa babanın rızası kararı da serideki güncel örneklerdendir.

Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgileri iletişim sayfasında, serideki diğer kararlar ise Emsal Kararlar bölümünde yer almaktadır.

❓ Sıkça Sorulan Sorular