Ağustos 2018’de dolar/TL kuru birkaç gün içinde sert biçimde yükseldiğinde, bazı türev sözleşmelerinde “bariyer” olarak yazılmış tek bir rakam bütün ilişkinin yönünü değiştirdi. Bu yazıya konu dosyada sözleşmeye göre kur 7,00 seviyesine “değerse” müşteriyi koruyan opsiyonlar sona erecek, ödemeler 3,5420 TL’lik sabit kurdan değil güncel kurdan yapılacaktı. Banka bariyerin aşıldığını bildirdi; müşteri ise kurun hangi piyasada, hangi saatte ve hangi veriye göre 7,00’yi gördüğünün sözleşmede hiç tanımlanmadığını ileri sürdü. Mahkemeler arasında asıl ayrılık ise kurun gerçekten 7,00’ye ulaşıp ulaşmadığı değil, bu sorunun hangi dava türüyle sorulabileceği noktasında çıktı.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 27.03.2025 tarihli ve E.2024/3802, K.2025/2175 sayılı kararıyla, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesinin davayı hukuki yarar yokluğundan reddeden kararını, davacının temyiz itirazlarını reddederek oy birliğiyle ve kesin olarak onamıştır.
💱 Swap, knock-out opsiyon ve 7,00 bariyeri
Karar metninde aktarılan dava dilekçesine göre taraflar arasında 01.06.2017 tarihinde “tezgâhüstü piyasalarda türev araç alım-satım işlemleri çerçeve sözleşmesi” imzalanmıştır. Bu çerçeve sözleşme kapsamında 30.05.2018’de bir çapraz kur swabı ile knock-out’lu satın alma (call) opsiyonu işlemleri gerçekleştirilmiştir. Ödemeler 31.07.2018 ile 30.11.2021 arasındaki dönemlerde, belirlenen vadelerde yapılacaktır.
Yapının özü şudur: Davacının döviz cinsinden yükümlülüğü, opsiyonlar sayesinde 3,5420 TL sözleşme kuru üzerinden ödenmektedir. Ancak dekontta, kurun herhangi bir dönemde 7,00 seviyesine “değmesi” hâlinde tüm opsiyonların geçerliliğini yitireceği yazılıdır. “Knock-out” adı da buradan gelir: belirlenen eşik görüldüğünde koruma ortadan kalkar.
Davacının iddiaları kararda şöyle özetlenmiştir:
- Dönemsel anapara ve faiz ödemeleri düzenli ve aksatılmadan yapılmıştır.
- Banka, Ağustos 2018’de kurun 7,00’ye değdiğini bildirerek sonraki ödemelerin güncel kurdan yapılmasını istemiştir.
- Sözleşmede kurun 7,00’ye değip değmediğinin nasıl tespit edileceğine dair açık ve net bir hüküm yoktur.
- Sözleşme şartlarında davacı aleyhine tek taraflı değişiklik yapılmış ve bu durum muarazaya yol açmıştır.
Davacı bu nedenle muarazanın giderilmesine ve ödemelerin Ağustos 2018 öncesindeki hâliyle, yani ana sözleşmeye uygun olarak devamına karar verilmesini istemiştir.
📊 Bankanın dayandığı piyasa verileri
Davalı banka hem usule hem esasa ilişkin savunma yapmıştır. Usul yönünden talebin belirsiz olduğunu, kabulü hâlinde zaten ödenmiş taksitlerin adeta ödenmemiş gibi yeniden kur korumasına konu edilmesi gerekeceğini, bunun fiilen imkânsız olduğunu ve iddialar somutlaştırıldığında talebin aslında bir miktar paranın ödenmesine dönüşeceğini ileri sürmüştür.
Esas yönünden ise şu verilere dayanmıştır:
- Bariyer, davacının talebi üzerine konulmuş geçerli bir bozucu koşuldur; opsiyon tablosu ve sona erme kuru dekontta açıkça yazılıdır.
- Banka, davacıya tanıdığı opsiyondan doğan riski dengelemek için yurt dışındaki bir bankayla karşı işlem yapmıştır; bu bankaya göre 10.08.2018 günü saat 04.38’de kur 7,00’ye ulaşmıştır.
- Bu fiyat, hem yurt içinde hem uluslararası piyasalarda işlem yapan üç bankadan teyit edilmiş, üçü de kurun 7,00’ye ulaştığını bildirmiştir.
- Dosyadaki veri ekranı çıktısına göre 10.08.2018 saat 16.29’da kur 7,00’dir; 13.08.2018’de kur 7,20’ye kadar yükselmiştir.
- Davacı profesyonel müşteridir; genel işlem şartlarına aykırılık iddiası yerinde değildir.
⚖️ İlk derece ile istinaf arasındaki ayrılık
İstanbul 4. Asliye Ticaret Mahkemesi (2019/244 E., 2020/633 K.) davayı kabul etmiştir. Mahkemeye göre dekont hükümleri genel işlem koşulu sayılamaz; ancak bozucu şartın ne zaman ve hangi koşullarda gerçekleşeceği belirsizdir. Dosyadaki veri sağlayıcı yazılarına göre kur 10-14 Ağustos 2018 arasında uluslararası piyasalarda belirli aralıklarla 7,00’nin üzerini görmüştür; fakat hangi piyasanın, hangi işlem hacminin, gün içi işlemlerin mi kapanış kurunun mu, Merkez Bankası verisinin mi serbest piyasanın mı esas alınacağı ve iş günü ile saatinin nereye göre belirleneceği sözleşmede tanımlanmamıştır. Mahkeme, Türkiye’de 7,00 seviyesinde gerçekleşmiş bir kapanış fiyatı bulunmadığını, belirsizliklerin giderilmemesinde kusurun dekontu düzenleyen ve özel izinle faaliyet gösteren banka tarafında olduğunu kabul ederek sözleşmenin 3,5420 kur üzerinden devamı yönünde muarazanın giderilmesine karar vermiştir.
İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi (2021/769 E., 2024/308 K.) ise meseleye başka bir kapıdan girmiştir. Daireye göre:
- Davacı, bankanın kabul etmemesi nedeniyle 3,5420 TL’den daha yüksek kurdan ödeme yapmak zorunda kalmış ve sözleşme bu şekilde devam etmiştir.
- Sözleşme devam ettiğine göre davacı, yüksek kurdan yaptığı fazla ödemelerin istirdadını isteyebilir.
- Davacı talebini “muarazanın giderilmesi” olarak adlandırsa da davanın niteliği, Ağustos 2018’de kurun 7,00 limitine ulaşmadığının tespitidir.
- Davacı istediği hukuki korumaya ancak bir eda davasıyla kavuşabileceğinden tespit davası açmakta hukuki yararı yoktur.
Bu gerekçeyle ilk derece kararı kaldırılmış ve dava hukuki yarar yokluğundan reddedilmiştir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, uyuşmazlığı “çapraz swap işlemi knock-out’lu satın alma (call) opsiyon işlemlerindeki kur değerinin 7,00 TL seviyesini görmediğinin tespiti ile muarazanın giderilmesi” olarak nitelendirmiş; bölge adliye mahkemesinin kararında HMK m.369/1 ve m.371’in uygulanmasını gerektiren bir neden bulunmadığını belirterek kararı HMK m.370/1 uyarınca onamıştır. Duruşmalı inceleme isteği de davanın HMK m.369/2 kapsamındaki işlerden olmaması nedeniyle reddedilmiştir.
🧭 Tespit davası ve hukuki yarar
Kararın taşıyıcı kavramı hukuki yarardır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 106. maddesine göre tespit davası yoluyla mahkemeden bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun yahut bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesi talep edilir. Aynı maddenin ikinci fıkrası, tespit davası açanın, kanunlarda belirtilen istisnai durumlar dışında, bu davayı açmakta hukuken korunmaya değer güncel bir yararının bulunmasını arar. Üçüncü fıkra ise maddi vakıaların tek başına tespit davasının konusunu oluşturamayacağını belirtir. HMK m.114/1-h de davacının dava açmakta hukuki yararının bulunmasını dava şartları arasında sayar.
Bölge adliye mahkemesinin yaklaşımı bu çerçevede okunabilir. Davacı fiilen yüksek kurdan ödeme yapmıştır; yani uyuşmazlık soyut bir belirsizlik olmaktan çıkmış, ölçülebilir bir para farkına dönüşmüştür. Böyle bir durumda tespit hükmü, davacının elde etmek istediği sonucu, yani fazla ödenen tutarın geri alınmasını tek başına sağlamaz. Bu nedenle daire, istenen korumanın eda davasıyla sağlanabileceğini kabul etmiştir. Karar, kurun 7,00’yi görüp görmediği konusunda esasa ilişkin bir değerlendirme içermez; ilk derece mahkemesinin bariyerin belirsizliğine ilişkin tespitleri de bu nedenle temyiz aşamasında sonuca etkili olmamıştır.
Dikkat çeken bir yön, “muarazanın giderilmesi” adının dava türünü belirlemede tek başına yeterli görülmemesidir. Mahkeme talebin adına değil, içeriğine bakmış ve onu bir tespit istemi olarak nitelendirmiştir. Sermaye piyasası araçlarına ilişkin kayıtlarda hukuki yarar tartışmasının farklı bir örneği için sitedeki hisse kaydı için tespit davası yazısına bakılabilir.
🔗 Bariyer bir bozucu koşul mu?
Banka, 7,00 bariyerini geçerli bir bozucu koşul olarak nitelendirmiştir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 173. maddesine göre sona ermesi önceden gerçekleşip gerçekleşmeyeceği bilinmeyen bir olguya bırakılan sözleşme bozucu koşula bağlanmış olur; bozucu koşula bağlanmış sözleşmenin hükümleri koşulun gerçekleştiği anda ortadan kalkar ve aksi kararlaştırılmadıkça veya işin niteliğinden anlaşılmadıkça sona erme geçmişe etkili olmaz.
İlk derece mahkemesi bu niteliği reddetmemiş, fakat koşulun gerçekleşme ölçütünün belirsiz olduğunu vurgulamıştır. Bir bariyerin “görülmesi” için tek bir anlık işlem mi, belirli bir hacim mi, yoksa bir kapanış fiyatı mı gerektiği, sözleşmede tanımlanmadıkça tartışmaya açıktır. Bu dosyada tartışma, dava türü engeli nedeniyle esastan incelenmemiştir.
📌 Karardan çıkan pratik sonuçlar
Dava türü seçimi sonucu belirleyebilir: Dosyada ilk derece mahkemesi davacı lehine esasa girmiş, ancak istinaf aşamasında dava usulden reddedilmiştir. Yaklaşık altı yıla yayılan yargılamanın sonunda bariyer tartışması karara bağlanmadan kalmıştır.
Ödeme yapılmaya devam edilmesi değerlendirmeyi etkilemiştir: Bölge adliye mahkemesi, davacının yüksek kurdan ödeme yaptığını ve sözleşmenin bu şekilde devam ettiğini özellikle vurgulamıştır. Ödenmiş tutarlar söz konusu olduğunda geriye dönük istem, mahkemenin gözünde bir istirdat talebidir.
Türev işlemlerde tanımlar önem taşır: İlk derece mahkemesinin sıraladığı sorular (hangi piyasa, hangi saat, hangi hacim, hangi veri kaynağı) bariyerli ürünlerde uyuşmazlığın hangi noktalarda düğümlenebileceğini gösterir. Aynı dönemde kur hareketleriyle bağlantılı başka bir türev uyuşmazlığı için altın türevinde risk bildirimi kararı, opsiyon yapısının mevduatla birleştirildiği ürünler için de opsiyonlu mevduatta banka yetkisi yazısı incelenebilir.
Kesinlik: Karar Yargıtay tarafından kesin olarak verilmiştir; bu dosya bakımından davanın hukuki yarar yokluğundan reddi kesinleşmiştir. Kararda fazla ödemelerin miktarı ya da istirdat koşulları hakkında bir tespit bulunmamaktadır.
❓ Sık sorulan sorular
Yargıtay kurun Ağustos 2018’de 7,00’yi gördüğünü kabul etti mi?
Hayır. Bölge adliye mahkemesi davayı hukuki yarar yokluğundan reddettiği için bu soru esastan çözülmemiştir. Yargıtay da yalnızca bu usul kararını onamıştır.
İlk derece mahkemesi neden davacıyı haklı bulmuştu?
Mahkeme, bozucu şartın hangi piyasa, saat, hacim ve veri kaynağına göre gerçekleşmiş sayılacağının sözleşmede belirlenmediğini, Türkiye’de 7,00 seviyesinde bir kapanış fiyatı oluşmadığını ve belirsizliğin giderilmemesinde kusurun dekontu düzenleyen bankada olduğunu kabul etmişti.
“Muarazanın giderilmesi” ile tespit davası aynı şey mi?
Bu dosyada bölge adliye mahkemesi, talebin adına değil içeriğine bakarak davanın niteliğini tespit olarak belirlemiştir. Talep, kurun belirli bir seviyeye ulaşmadığının belirlenmesine yönelik görülmüştür.
Karara göre hangi talep eda davası niteliğinde görüldü?
Bölge adliye mahkemesine göre davacı, 3,5420 TL’den yüksek kurdan yaptığı fazla ödemelerin istirdadını talep edebilecek durumdadır. Bu talebin şartları ve tutarı ise eldeki dosyada incelenmemiştir.
Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgileri iletişim sayfasında, diğer içtihatlar ise Emsal Kararlar arşivinde yer almaktadır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; içerik, Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin Yargıtay Karar Arama sisteminde yayımlanan kararından derlenmiştir. Olaylara ilişkin anlatım, karar metninde aktarılan dava ve cevap dilekçeleri ile ilk derece ve bölge adliye mahkemesi gerekçelerine dayanır; taraf kimlikleri kaynakta anonimdir. Kanun hükümlerine ilişkin açıklamalar yazıda bilgi amacıyla eklenmiştir. Sözleşme ve dekont hükümleri farklı olan dosyalarda farklı sonuçlara ulaşılabilir. Yazı esas alınarak yapılan başvuru, dava ve savunmalardan Savun Hukuk sorumlu tutulamaz.
