Adliyeye Boya ile Protesto Cezası – AYM 2023/7496
Bir adliye kapısına fırlatılan kırmızı boya, ceza hukuku açısından ilk bakışta basit bir “kirletme” fiilidir: TCK m.151 kirletmeyi mala zarar vermenin seçimlik hareketleri arasında sayar, bina bir kamu binası olduğu için de m.152’deki nitelikli hâl devreye girer. Ancak boyayı atan kişi bunu bir yargılamayı protesto etmek için yaptığını, üstelik resim öğrencisi olarak bir performans sanatı ortaya koyduğunu söylüyorsa, mahkemenin önünde artık yalnızca bir mala zarar verme dosyası değil, bir ifade özgürlüğü meselesi de vardır. Anayasa Mahkemesi’nin Eylül 2026’da verdiği ihlal kararı, bu ikinci boyutun hiç tartışılmadan kurulan mahkûmiyet hükmünü inceliyor.
Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, 3.9.2026 tarihli ve 2023/7496 başvuru numaralı kararıyla, adliye binasının kapısına kırmızı boya fırlattığı için kamu malına zarar verme suçundan 6.000 TL adli para cezasına mahkûm edilen başvurucunun ifade özgürlüğünün (Anayasa m.26) ihlal edildiğine oyçokluğuyla karar vermiştir. Yeniden yargılama yapılmak üzere dosya ilk derece mahkemesine gönderilmiş, ayrıca net 50.000 TL manevi tazminata hükmedilmiştir.
🎨 Kırmızı boya ve “adaletten kan akıyor” mesajı
Kararda aktarılan olgulara göre başvurucu, olay tarihinde bir üniversitenin güzel sanatlar fakültesi resim bölümünde lisans öğrencisidir. 23.9.2013 günü, kamuoyunda “Gezi Olayları” olarak bilinen süreçte hayatını kaybeden bir göstericiye ilişkin ceza davasının ilk celsesi görülürken, başvurucunun da aralarında bulunduğu bir grup Ankara Adliyesi önünde toplanmıştır. Grup slogan atmış, adliye binası önüne dövizler asmıştır. Başvurucu ayrıca adliye binasının (C) numaralı kapısına kırmızı boya fırlatmıştır.
Başvurucu, 26.2.2014 tarihli ifadesinde eylemi “adaletten kan aktığını simgelemek” için yaptığını, bunun bir performans sanatı olduğunu ve düşüncesini bu yolla ifade ettiğini söylemiştir. Duruşmadaki savunmasında da şu noktaları öne çıkarmıştır:
- Performans sanatının, sanatçının kendi bedeniyle kitle önünde düşüncesini ifade etmesi olduğu,
- Tepkisinin, yargılanan sanıkların tutuksuz yargılanmasına yönelik olduğu,
- Boyanın silinebilir olması nedeniyle bir zarar doğmayacağı ve suçun unsurlarının oluşmadığı.
Mahkemenin sorusu üzerine başvurucu, görüntülerdeki kişinin kendisi olduğunu ve kullandığı boyanın yağlı boya olduğunu da kabul etmiştir. Bu ayrıntı, ileride hem çoğunluk hem karşıoy gerekçesinde farklı biçimlerde değerlendirilecektir.
⚖️ Asliye ceza ve istinaf: kirletme yeter
Ankara 17. Asliye Ceza Mahkemesi başvurucuyu kamu malına zarar verme suçundan 6.000 TL adli para cezası ile cezalandırmıştır. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 5. Ceza Dairesi, 14.7.2020’de katılmaya ilişkin hükümler yönünden bu kararı bozmuş; mahkeme 4.3.2021’de eksikleri tamamlayarak aynı cezayı yeniden vermiştir. Gerekçede, kayıt ve fotoğraflarla sanığın tevil yollu ikrarı esas alınmış, “sanat icra etme” savunmasının TCK anlamında bir hukuka uygunluk sebebi olmadığı belirtilmiştir.
İstinaf mahkemesi 14.10.2022’de başvuruyu esastan ve kesin olarak reddetmiştir. Bölge adliye mahkemesinin gerekçesi özetle şöyledir:
- TCK m.151/1’deki seçimlik hareketlerden biri “kirletme”dir; madde gerekçesi binaya yazı yazmayı, afiş yapıştırmayı ve resim yapmayı örnek olarak sayar.
- Kamu malına zarar verme, m.152’de nitelikli hâl olarak düzenlenmiştir.
- Mala zarar verme genel kastla işlenir; failin özel bir amaç veya saikle hareket etmesi aranmaz (CGK 2015/336 E., 2018/652 K. kararına atıfla).
- Sanığın sanat icra ettiği yönündeki savunma, suçun oluşumu bakımından hukuki değer taşımaz.
🌍 AİHM’in boya ve anıt kararları
Anayasa Mahkemesi, değerlendirmesine geçmeden önce Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin üç kararını özetlemiştir. Bu kararlar, kamusal yapılara yönelen sembolik protestolarda hangi soruların sorulması gerektiğini göstermesi bakımından önemlidir:
- Türkiye’ye ilişkin bir karar (B. No: 17561/04): Konsolosluk önündeki gösteride göstericiler güvenlik güçlerine yumurta ve boya atmış; AİHM, kolluk müdahalesini ve başvurucular hakkında ceza davası açılmasını orantısız bularak Sözleşme m.11’in ihlal edildiğine karar vermiştir.
- Bir heykele şapka ve çuval yerleştirilmesi (B. No: 10783/14): Yaptırım yalnız 51 avroluk bir para cezası olmasına rağmen AİHM, eylemin şiddet içermediğini ve anıta zarar vermediğini vurgulayarak ihlal bulmuştur.
- Tarihî anıta yazı yazılması (B. No: 52358/15): AİHM, önce eylemin anıta kalıcı bir zarar verip vermediğinin çözülmesi gerektiğini; ardından eylemin niteliği, amacı, verilmek istenen mesaj ve anıtın toplumsal anlamının birlikte tartılacağını belirtmiştir.
Ortak soru, kalıcı veya geri döndürülemez bir zarar olup olmadığıdır.
🏛️ Anayasa Mahkemesinin ölçütleri
Mahkeme önce, başvurucuya verilen cezanın eylemin niteliği ve amacı karşısında ifade özgürlüğüne bir müdahale olduğunu kabul etmiştir. Kanunilik ve meşru amaç aşamalarında bir sorun görülmemiştir: TCK m.151/1 ve m.152/1-a belirli ve öngörülebilir kabul edilmiş, ceza ise kamu düzeninin korunmasına yönelik meşru bir amaçla ilişkilendirilmiştir. Asıl tartışma, müdahalenin “demokratik toplumda gerekli” olup olmadığı noktasında yürütülmüştür.
Kararda öne çıkan ilkeler şunlardır:
- Biçim de korunur: Anayasa m.26 yalnız düşüncenin içeriğini değil, ifade ediliş biçimini de korur; şiddet içermeyen bir eylem kendini dile getirme yöntemi olarak bu kapsamda kalır.
- Siyasi içerikli sanat: Siyasi ifadeler en geniş korumayı görür; siyasi içerikli sanatsal ifadelerin de diğer ifade türlerinden daha fazla korunması beklenir. Anayasa m.27’deki sanat hürriyeti de kararda anılmıştır.
- Kamu binalarına özen: Kamu hizmetine tahsis edilmiş binaların ve tarihî yapıların fiziksel görünümüne zarar veren eylemlere karşı orantılı yaptırımlar, saik ne kadar meşru olursa olsun gerekli görülebilir. Kanun koyucu da bu nedenle kamu malını nitelikli hâl yapmıştır.
- Yargı eleştiriye kapalı değildir: Hâkimler hakaret ve küçük düşürücü ifadelere karşı korunmalıdır; ancak yargı kararları da eleştiriden muaf değildir ve yargıyı doğrudan hedef almayan, şiddet içermeyen eleştirilerde daha dikkatli bir değerlendirme gerekir.
- Bütüncül bakış: Derece mahkemesi; protestonun niteliğini, amacını, bağlamını, yapanın kimliğini, zamanını, verdiği zararı ve muhtemel etkilerini birlikte tartmalıdır.
🔍 Derece mahkemelerinin atladığı iki nokta
Anayasa Mahkemesi, mahkûmiyet hükmünün yalnızca “kirletme”nin kanun gerekçesinde seçimlik hareket olarak sayılmasına dayandırıldığını tespit etmiştir. Kararda iki eksiklik özellikle vurgulanmıştır:
1. İfade özgürlüğü savunması karşılanmamıştır. Başvurucu eylemin barışçıl, sanatsal ve siyasi bir protesto olduğunu ileri sürmüş; yargı makamları ise bu iddiayı “neredeyse hiç dikkate almadan” mahkûmiyet kurmuştur.
2. Zararın niteliği araştırılmamıştır. Suçun zarar unsuru bakımından önemli olan “boya silinebilir mi?” sorusu basit bir araştırmayla yanıtlanabilecekken bu yola gidilmemiş, bu konuda hiçbir açıklama yapılmamıştır.
Mahkeme, bu nedenle derece mahkemelerinin gerekçesini “ilgili ve yeterli” bulmamış; müdahalenin demokratik toplumda gerekli olduğunun gösterilemediği sonucuyla Anayasa m.26’nın ihlal edildiğine karar vermiştir. 6216 sayılı Kanun m.50 uyarınca dosya, yeniden yargılama için Ankara 17. Asliye Ceza Mahkemesine (E.2020/1018, K.2021/277) gönderilmiştir. Başvurucuya net 50.000 TL manevi tazminat ile 1.480,40 TL harç ve 40.000 TL vekâlet ücretinden oluşan 41.480,40 TL yargılama gideri ödenmesine hükmedilmiştir.
Kararın sonucu bir beraat değildir. Çoğunluk, ihlali gerekçe eksikliğine dayandırdığından yeniden yargılamayı yapacak mahkeme, AYM’nin saydığı ölçütleri tartışarak yeni bir karar verecektir. İfade özgürlüğü ile ceza yargılaması arasındaki benzer gerilim için afiş cezasında gerekçesiz üst had ve hâkimin reddi dilekçesi ve tazminat kararlarına; Yargıtay’ın eleştiri sınırına bakışı için köşe yazısında rektöre hakaret yazısına bakılabilir.
🗳️ Farklı gerekçe ve karşıoy
Kararın iki yönlü bir azınlık görüşü vardır ve her ikisi de uygulamada kullanılabilecek argümanlar içerir.
Farklı gerekçe: Bir üye ihlal sonucuna katılmış, ancak ihlalin kaynağının gerekçe eksikliği değil, mahkûmiyetin kendisi olduğunu yazmıştır. Bu görüşe göre kamu malının korunması için TBK m.49’a dayalı tazminat, temizlik ve onarım masraflarının yükletilmesi veya Kabahatler Kanunu çerçevesinde idari yaptırım gibi daha hafif araçlar mevcuttur. Dosyada keşif ya da bilirkişi raporu bulunmadığı, zarar miktarının dahi belirlenmediği, 2013’te başlayıp 2022’de kesinleşen yaklaşık dokuz yıllık yargılamanın başlı başına ağır bir yük olduğu belirtilmiştir.
Karşıoy: İki üye ise ihlal bulunmadığı görüşündedir. Karşıoyda CGK 2022/409 E., 2022/586 K. sayılı karara atıfla, kirletme fiilinde zararın sonradan temizlenerek giderilmesinin önem taşımadığı, ancak kirletmenin belli bir ağırlığa ulaşması gerektiği hatırlatılmıştır. Yağlı boyanın kolay temizlenemeyeceğinin herkesçe bilinen bir gerçek olduğu, hapis yerine düşük miktarlı adli para cezası verilmesinin ölçülü olduğu savunulmuştur.
❓ Sık sorulan sorular
Bu karar, protesto amacıyla kamu binasını boyamanın suç olmadığı anlamına mı geliyor?
Yalnızca 6.000 TL adli para cezası verilmesi müdahaleyi ortadan kaldırmaz mı?
İhlal kararından sonra dosyada ne olur?
Boyanın silinebilir olup olmadığı neden önemli?
Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgilerine iletişim sayfasından ulaşılabilir; Anayasa Mahkemesinin diğer bireysel başvuru kararları Emsal Kararlar sayfasında yer almaktadır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; içerik, Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümünün Kararlar Bilgi Bankasında yayımlanan 2023/7496 başvuru numaralı ihlal kararından derlenmiştir. Karar oyçokluğuyla verilmiş olup bir üye farklı gerekçeyle katılmış, iki üye karşıoy kullanmıştır. İhlal kararı yeniden yargılamayı gerektirir; başvurucunun ceza sorumluluğuna ilişkin nihai sonuç, ilk derece mahkemesinin yapacağı yeni yargılamada belirlenecektir. Benzer görünen bir olayda sonuç; eylemin niteliğine ve bağlamına, kullanılan malzemeye, zararın kalıcı olup olmamasına ve derece mahkemelerinin gerekçesine göre değişebilir. Yazı esas alınarak yapılan başvuru, dava ve savunmalardan Savun Hukuk sorumlu tutulamaz.
