Karşılıksız çıkan bir çekin icra takibine konu edilmesinde en çok tartışılan nokta, çekin arka yüzünde ne yazdığıdır. Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip, alacaklıya hızlı ve güçlü bir yol sunar; ancak bu yolun açık kalması için çekin kanuni süresinde bankaya ibraz edildiğinin ve ödenmediğinin belge üzerinde görülebilmesi gerekir. Uygulamada bankalar her zaman “karşılıksızdır” kaşesi basmaz; bazen yalnızca kanunen ödemekle yükümlü oldukları yaprak bedelini öder ve bunu çekin arkasına not eder. Bu kısa not, kambiyo vasfını korumaya yeter mi? Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, bir bölge adliye mahkemesinin direnme kararı üzerine bu soruyu yanıtlamıştır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 10.06.2026 tarihli ve E.2025/651, K.2026/371 sayılı kararıyla, bankanın yaprak başına ödediği tutarı ve ödeme tarihini gösteren, hamil ile banka yetkilisince imzalanmış şerhin, çekin süresinde ibraz edildiğini ve karşılıksız kaldığını gösteren tarihli bir beyan niteliğinde olduğuna hükmetmiş; ödeme emrini iptal eden direnme kararını oy çokluğuyla ve kesin olarak bozmuştur.
🧾 Mesele: çekin arkasındaki tek satırlık not
Takibe dayanak çekin arka yüzünde şu ifade yer almaktadır: “İş bu çek tahhüt bedeli olan 3600 TL … A.Ş. tarafından tarafıma ödenmiştir.” Not, hamil ve muhatap banka şubesinin yetkilisi tarafından imzalanmış, üzerinde bankanın kaşesi ve ibraz tarihi bulunmaktadır.
Borçlu tarafın itirazı açıktır: çek süresinde ibraz edilmemiş, banka çekin karşılıksız olduğuna dair bir şerh düşmemiştir; dolayısıyla çek kambiyo senedi vasfını yitirmiştir ve bu yolla takip yapılamaz. Alacaklı ise çekin ibraz süresi içinde bankaya sunulduğunu, bankanın çekin karşılıksız çıktığını bildirerek karşılıksız çek sorumluluk bedelini ödediğini ve bu ödemenin çekin arkasına yazıldığını savunmuştur.
Uyuşmazlığın özü, Hukuk Genel Kurulunun ifadesiyle, “kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takibe dayanak çekte geçerli bir ibraz şerhinin bulunup bulunmadığı” sorusudur.
🔁 Dört aşamalı yargılama seyri
| Aşama | Karar | Dayanak |
|---|---|---|
| İcra mahkemesi (01.12.2022) | Şikâyetin reddi | Bankanın müzekkere cevabında çekin ibraz edilerek karşılıksızdır işlemi yapıldığının bildirilmesi |
| Bölge adliye mahkemesi (05.07.2024) | Kaldırma, şikâyetin kabulü, ödeme emrinin iptali | Çekte hesap bakiyesi, ödememe sebebi ve karşılıksız kalan miktar yazılmamış; eksiklik müzekkereyle tamamlanamaz |
| Yargıtay 12. Hukuk Dairesi (16.01.2025) | Oy çokluğuyla bozma | Şerh, ödeme açıklamasını ve ibraz tarihini taşıdığından TTK 808 anlamında tarihli beyandır |
| Bölge adliye mahkemesi | Direnme | Önceki gerekçenin tekrarı |
| Hukuk Genel Kurulu (10.06.2026) | Direnme kararının bozulması (oy çokluğu, kesin) | Özel Daire bozma kararı benimsendi |
Bölge adliye mahkemesinin yaklaşımı şekilciydi: “karşılıksızdır” kaşesinin çekin arkasında bulunması zorunlu bir unsurdur ve bu eksiklik sonradan bankaya yazılan bir müzekkereyle giderilemez. İlk derece mahkemesi ise bankanın yazı cevabını yeterli görmüştü. Hukuk Genel Kurulu sonucu bakımından ilk derece mahkemesiyle aynı noktaya ulaşmış, ancak dayanağı müzekkere cevabı değil, bizzat çek üzerindeki şerh olmuştur.
📚 Çekte ibraz ve ödenmeme tespitinin kuralları
Kararın gerekçesi, kambiyo takibinin ön şartlarını bir zincir hâlinde ortaya koyar:
- İİK m.167/1: Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip için alacağın mutlaka bir kambiyo senedine bağlı olması gerekir.
- İİK m.168/3 ve 170/a: Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde icra mahkemesine başvurarak senedin kambiyo vasfı taşımadığını ileri sürebilir. Süresinde yapılmış başka bir şikâyet veya itiraz varsa icra mahkemesi bu hususu kendiliğinden ve öncelikle inceler. İmza inkârı geri alınmış ya da borç kısmen veya tamamen kabul edilmişse bu hüküm uygulanmaz.
- TTK m.796: Düzenlendiği yerde ödenecek çek on gün, başka yerde ödenecek çek bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir; süre, düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.
- TTK m.808/1: Zamanında ibraz edilen çekin ödenmediği; protesto, muhatabın ibraz gününü gösteren ve çek üzerine yazılmış tarihli beyanı veya takas odasının tarihli beyanı ile sabit olursa hamil başvurma haklarını kullanabilir.
- 5941 sayılı Çek Kanunu m.3: Karşılığı bulunmayan çekte banka, her çek yaprağı için kanunda belirlenen tutarı hamile ödemekle yükümlüdür; “karşılıksızdır” işlemi bu tutarın dışında kalan kısım için yapılır ve çekin arka yüzüne ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın ödediği miktar gibi bilgiler yazılır.
Kurul, süresinde ibraz edilmeyen çekin kambiyo senedi vasfını yitirip adi havale niteliğine dönüşeceğini, bu şartların emredici olduğunu ve hâkim ile icra müdürü tarafından resen gözetileceğini de hatırlatmıştır. Ayrıca Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulunun 27.12.2017 tarihli, E.2016/1, K.2017/6 sayılı kararına atıfla, bankanın yaprak başına sorumluluğunun sözleşmesel değil yasal bir gayri nakdî kredi niteliğinde olduğunu vurgulamıştır.
⚖️ Hukuk Genel Kurulunun gerekçesi
Kurulun belirleyici tespiti şudur: çekin arkasındaki şerh, bankanın süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için karşılığın bulunmaması hâlinde ödemekle yükümlü olduğu miktarın ödendiğine ilişkin açıklamayı içermektedir ve bu açıklama çekin karşılıksız kaldığı anlamına gelir.
Bankanın yasal yaprak bedelini ödeme yükümlülüğü ancak çekin karşılıksız kalması hâlinde doğduğuna göre, bu ödemenin yapıldığını gösteren tarihli ve imzalı bir not, mantıksal olarak çekin süresinde ibraz edildiğini ve karşılığının bulunmadığını da göstermektedir. Kurul bu nedenle şerhi, TTK m.808/1-b’de aranan “muhatap tarafından, ibraz günü de gösterilmek suretiyle, çekin üzerine yazılmış tarihli bir beyan” olarak kabul etmiştir.
Somut olayda çek 30.07.2022 tarihinde düzenlenmiş, 03.08.2022 tarihinde ibraz edilmiştir; ibraz, kanuni süre içindedir. Şerh hem ödeme açıklamasını hem de ibraz tarihini taşıdığından, Kurul çeke dayalı olarak kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapılabileceğini kabul etmiş ve direnme kararını İİK m.364/2 yollamasıyla HMK m.371 uyarınca bozmuştur.
🗣️ Kurulda ileri sürülen karşı görüş
Karar oy çokluğuyla verilmiştir. Görüşmeler sırasında bazı üyeler; çekin bankaya ibraz edildiğinde karşılığının bulunup bulunmadığının ve ödememe sebebinin yazılması gerektiğini, bu hususlar yazılmadığı için çekin arkasındaki ifadenin geçerli bir ibraz şerhi sayılamayacağını ve direnme kararının onanması gerektiğini savunmuştur. Bu görüş Kurul çoğunluğunca benimsenmemiştir.
Karşı görüş, Çek Kanunu m.3/4’teki ayrıntılı “karşılıksızdır” işlemi şekline sıkı bağlılığı savunurken, çoğunluk görüşü TTK m.808’in amacına, yani ödenmemenin ve ibraz tarihinin çek üzerinden anlaşılabilmesine odaklanmıştır.
✅ Karardan çıkan ilkeler
- Kambiyo takibinin dayanağı olan çekte, süresinde ibrazın ve ödenmemenin TTK m.808’deki belgelerden biriyle tespiti zorunludur; bu şart resen gözetilir.
- Bankanın yasal yaprak bedelini ödediğini ve ibraz tarihini gösteren, banka yetkilisi ve hamil tarafından imzalanmış şerh, “tarihli beyan” niteliğindedir.
- Bu şerh, ayrıca “karşılıksızdır” kaşesi bulunmasa da çekin karşılıksız kaldığını gösterir.
- Değerlendirme çek üzerindeki yazıya göre yapılır; Kurul sonuca bankanın müzekkere cevabıyla değil, çekin arkasındaki şerhle ulaşmıştır.
- Süresinde ibraz edilmeyen çek, kambiyo senedi vasfını yitirerek adi havale niteliği kazanır.
🔍 Borçlu ve hamil açısından anlamı
Karar, kambiyo vasfına yönelik şikâyetlerde incelemenin çekin ön ve arka yüzündeki kayıtlar üzerinden yapıldığını bir kez daha göstermektedir. Borçlu açısından “karşılıksızdır” kaşesinin bulunmaması tek başına sonuç doğurmaz; asıl soru, çek üzerindeki yazının ibraz tarihini ve ödenmeme hâlini ortaya koyup koymadığıdır. Bankanın yasal sorumluluk tutarını ödediğini gösteren tarihli ve imzalı not, Kurul çoğunluğuna göre bu iki unsuru birlikte taşır.
Hamil açısından ise karar, ibraz tarihinin kritik önemini koruduğunu gösterir. Şerhte ibraz tarihi bulunmasaydı ya da ibraz TTK m.796’daki süre dışında kalsaydı, aynı sonuca ulaşılması mümkün olmayacaktı. İbraz süresi ve ibrazın ispatı, kambiyo takibinin varlık şartı olmaya devam etmektedir.
Kambiyo senedine dayalı takiplerin farklı yönleri serideki haciz tutanağının aciz vesikası sayılıp sayılmayacağı ve sahte çekle haciz yapılmasının ceza hukuku boyutu yazılarında ele alınmıştır.
❓ Merak edilenler
Çekin arkasında “karşılıksızdır” kaşesi yoksa kambiyo takibi yapılamaz mı?
Bu kararda Hukuk Genel Kurulu, kaşe bulunmasa da bankanın yaprak başına yasal ödeme tutarını ödediğini ve ibraz tarihini gösteren, imzalı şerhin TTK m.808/1-b anlamında tarihli beyan olduğunu kabul etmiştir. Belirleyici olan, çek üzerindeki yazının süresinde ibrazı ve ödenmemeyi ortaya koymasıdır.
Bankaya yazılan müzekkere cevabı, çek üzerindeki eksikliği tamamlar mı?
Bölge adliye mahkemesi, karşılıksızlık kaydının bankaya yazılan müzekkereyle tamamlanamayacağını kabul etmişti. Hukuk Genel Kurulu bu noktada ayrı bir ilke koymamış; sonuca, müzekkere cevabıyla değil çekin arkasındaki mevcut şerhin niteliğiyle ulaşmıştır.
Çek süresinde ibraz edilmezse ne olur?
Kararda belirtildiği üzere, süresi içinde muhatap bankaya ibraz edilmeyen çekin hamili, düzenleyen dâhil tüm sorumlulara karşı kambiyo hukukuna dayalı başvurma hakkını kaybeder ve çek adi havale niteliğine dönüşür. Bu durumda kambiyo senetlerine özgü haciz yolu kullanılamaz.
Bu karara karşı başka bir kanun yolu var mı?
Hukuk Genel Kurulu kararı “kesin olarak” vermiş ve dosyanın, kararı veren bölge adliye mahkemesine gönderilmesine hükmetmiştir. Bölge adliye mahkemesi bundan sonra Hukuk Genel Kurulunun benimsediği Özel Daire bozma kararı doğrultusunda inceleme yapacaktır.
Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim sayfası üzerinden ulaşım bilgilerine, Emsal Kararlar arşivinden serinin diğer yazılarına erişilebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; özet, Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun yayımlanmış direnme kararından derlenmiştir. Karar, belirli bir çek ve belirli bir banka şerhine ilişkin somut olaya dayanır; çek üzerindeki kayıtların içeriği, ibraz tarihi ve süre hesabı her dosyada farklı sonuç doğurabilir. Karar, Kurulda oy çokluğuyla verilmiştir. Yazı kullanılarak yapılan başvuru, takip ve savunmalardan Savun Hukuk sorumlu tutulamaz.
