Mahpusa Diyet Yemeği ve İaşe Sınırı – AYM 2021/40640

Ceza infaz kurumunda yemek, çoğu zaman yalnız bir iaşe kalemi olarak görülür: belirli bir günlük bedel, belirli bir menü ve stoktaki malzeme. Oysa hekim ya da diyetisyen tarafından hastalığa göre bir diyet listesi düzenlenmişse, o tabaktaki yemek artık tedavinin bir parçasıdır. Anayasa Mahkemesinin incelediği başvuruda hükümlü, iki ayrı infaz hâkimliği kararıyla diyetine uygun besin verilmesi kesinleşmiş olmasına rağmen tabağına yine yasaklı yiyecekler geldiğini ileri sürmüş; infaz hâkimliği ise kurumun gönderdiği bilgi notuyla yetinerek şikâyeti reddetmişti.

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, 18.06.2026 tarihli ve 2021/40640 başvuru numaralı kararıyla, infaz hâkimliğinin şikâyeti titizlikle incelemediğini belirterek Anayasa’nın 17. maddesindeki kötü muamele yasağının usul boyutunun ihlal edildiğine oybirliğiyle karar vermiş, başvurucuya net 75.000 TL manevi tazminat ödenmesine hükmetmiştir. Maddi boyut yönünden ise yeterli kanıt bulunmadığı için ihlal görülmemiştir.

🍽️ Kararın ana cümlesi: tedavi besini iaşe bedeline bağlanamaz

Kararı önceki mahpus başvurularından ayıran nokta, Hükümlü ve Tutuklular ile Ceza İnfaz Kurumları Personelinin İaşe Yönetmeliği’nin 9. maddesine getirdiği yorumdur. Maddenin iki fıkrası farklı durumları düzenler:

Anayasa Mahkemesi bu iki hükmü yan yana koyarak şu sonuca ulaşmıştır: İaşe miktarı sınırı yalnız ikinci fıkradaki tercihe dayalı beslenme biçimleri için öngörülmüştür. Hasta tutuklu ve hükümlülerin hastalıklarının tedavisi için gerekli olan besinler günlük iaşe miktarıyla sınırlı değildir. İnfaz hâkimliğinin şikâyeti karara bağlarken bu ayrımı gözetmesi gerekirdi.

Olayda kurum, diyete uymayan yemeklerin yerine “stokta bulunan yiyecek maddelerinden iaşe bedeli oranında” yiyecek verildiğini açıkça yazmıştır.

📂 Üç başvuru, iki kesin karar, bir ret

Başvurucu 2016’dan beri hükümlüdür ve olayların geçtiği dönemde Kırıkkale’de yüksek güvenlikli bir ceza infaz kurumunda tutulmaktadır. 2017’de mide rahatsızlığı nedeniyle hastaneye götürülmüş, diyetisyene sevk edilmiştir. Hastane diyetisyenlerinin hazırladığı liste kişiye özel değil, aynı şikâyeti olan mahpuslar için hazırlanmış genel bir listedir; kuru baklagil yerine etli yemek, çiğ sebze yerine haşlanmış sebze verilmesini, turunçgillerin, baharatın, turşunun, soğan ve sarımsağın verilmemesini önermektedir.

Süreç, aynı mesele etrafında birbirini izleyen başvurulardan oluşur:

Başvurucu son şikâyetinde 1 Şubat 2021’den itibaren diyet programına müdahale edildiğini, 2 Şubat’ta öğle ve akşam yemeğinde bakliyat, makarna ve bulgur pilavı verildiğini, üç haftadır uygun besin alamadığı için sağlık sorunlarının arttığını ve revire çıkma taleplerinin karşılanmadığını ileri sürmüştür. İtiraz dilekçesinde ayrıca on kilo kaybettiğini belirtmiştir. Bireysel başvuru 21.06.2021’de yapılmış, başvurucu bundan yirmi iki gün sonra Bolu’daki bir başka yüksek güvenlikli kuruma nakledilmiştir.

🏢 Kurumun savunması: stoktan, iaşe bedeli oranında

Kurum, farklı tarihlerde gönderdiği yazılarda benzer bir tablo çizmiştir. Diyet listesinde yasaklı olmayan yemek çıktığında yemek normal olarak verilmekte, yasaklı yemek çıktığında ise yerine stoktaki malzemelerden iaşe bedeli oranında yiyecek verilmektedir. Aşçı, infaz koruma memurları ve ikinci müdürün imzaladığı tutanaklarda diyet raporuna uygun malzemeler ve kahvaltıda süt verildiği, bunun Yönetmelik’in 9. maddesine uygun olduğu yazılmıştır.

Kararın olgular bölümü, bu belgelerin niteliğine ilişkin bazı ayrıntılara da yer verir:

Adalet Bakanlığı görüşünde de 5275 sayılı Kanun’un 72. maddesi ve Yönetmelik’in 4. ve 5. maddeleri uyarınca 2025 yılı için belirlenen günlük iaşe bedellerine yer verilmiştir. Başvurucu Bakanlık görüşüne katılmadığını bildirmiştir.

🏛️ Anayasa Mahkemesinin değerlendirmesi

Mahkeme önce incelemenin çerçevesini çizmiştir. 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu’nun 4. maddesi, hükümlü ve tutukluların beslenmesi ile beden ve ruh sağlıklarının korunmasına ilişkin kurum işlemlerine yönelik şikâyetleri infaz hâkimliğinin görevine bırakır. Bu nedenle etkili başvuru yolu infaz hâkimliğine şikâyettir. Suç duyurusu üzerine verilen kovuşturmama kararından sonra ise süresinde bireysel başvuru yapılmadığından, inceleme yalnız infaz hâkimliği süreciyle sınırlı tutulmuştur.

Genel ilkeler bölümünde Mahkeme, Anayasa’nın 17. maddesinin tutulma koşullarının insan onuruna yakışır olmasını da güvence altına aldığını, mahpusların özgürlükten yoksun kalmanın kaçınılmaz eleminden daha fazla sıkıntıya sokulmaması ve ihtiyaç duydukları tıbbi yardımın sağlanması gerektiğini hatırlatmıştır. Bu yükümlülük uygun ve yeterli beslenmeyi de kapsar; doktorlarca tedavi için gerekli görülerek hazırlanan diyet listelerine uygun yiyecek verilmelidir.

Somut olayda infaz hâkimliği, kurumun bilgilerine işaret ederek şikâyeti reddetmiştir. Mahkemeye göre, hâkimliğin kendi önceki kararları da gözetildiğinde bu inceleme titiz değildir. Kararın 35. paragrafı, yapılması gerekenleri tek tek sayar:

Bu araştırmalar yapılmadığından kötü muamele yasağının usul boyutu ihlal edilmiştir.

⚖️ Maddi boyutta neden ihlal yok?

Başvurucu sonradan başka bir kuruma nakledildiği için Mahkeme maddi boyutu da değerlendirmiştir. Kötü muamele yasağının uygulanabilmesi için muamelenin asgari bir ağırlık eşiğine ulaşması gerekir; bu eşik muamelenin süresi, fiziksel ve ruhsal etkileri, kişinin yaşı ve sağlık durumu gibi etkenlerle belirlenir. İddiaların “makul şüphenin ötesinde” ispatı aranır; yeterince ciddi, açık ve tutarlı emareler de kanıt sayılabilir.

Dosyadaki bilgi ve belgeler, şikâyet döneminde başvurucuya diyetinde yasaklı yiyeceklerin verilip verilmediğini ortaya koymamaktadır. Başvurucu da iddiasını destekleyen yeterli kanıt sunmamıştır. Bu nedenle verilen yiyeceklerin asgari ağırlık eşiğine ulaşacak ölçüde yetersiz olup olmadığı saptanamamış ve maddi boyut yönünden ihlal bulunmamıştır.

Kısacası eksik araştırma, hem usul ihlalinin nedeni hem de maddi iddianın ispatlanamamasının sebebi olmuştur.

💰 Giderim: yeniden yargılama yerine tazminat

Başvurucu ihlal tespiti, yeniden yargılama ve 75.000 TL manevi tazminat istemiştir. Mahkeme, başvurucunun başvurudan yirmi iki gün sonra başka kuruma nakledildiğini dikkate alarak yeniden yargılamada hukuki yarar görmemiştir. Ancak naklin mağduriyeti gidermediğini, başvurucunun kaçınılmaz elem seviyesinin üzerinde sıkıntı yaşadığını belirterek talebin tamamını kabul etmiş ve net 75.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar vermiştir. Ödeme, Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılacak; gecikmede yasal faiz işleyecektir. Kararın bir örneği Kırıkkale İnfaz Hâkimliğine (E.2021/642, K.2021/949) ve Adalet Bakanlığına gönderilmiştir.

Ceza infaz kurumundaki başka uygulamalara ilişkin bireysel başvurular için koğuştaki ortak dokümana toplu disiplin cezası ve hükümlünün disiplin evrakı talebi kararlarına bakılabilir. Bu dosyanın farkı, şikâyetin bir disiplin işlemine değil, kesinleşmiş infaz hâkimliği kararlarına rağmen sürdüğü ileri sürülen bir beslenme uygulamasına yönelmesidir.

❓ Sorular ve cevaplar

Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgileri iletişim sayfasında yer almaktadır; Anayasa Mahkemesinin diğer bireysel başvuru kararları Emsal Kararlar sayfasından izlenebilir.