Belirsiz Rehinle Hisse Virmanı – Yargıtay 11. HD 2023/4409
Kredi kullanan bir yatırımcının aracı kurumdaki payları, bir sabah onun bilgisi olmadan bankanın hesabına aktarılır ve kısa süre sonra borsada satılır. Banka, payların kredinin teminatı olduğunu, borç ödenmediği için alacağına mahsup ettiğini söyler. Yatırımcı ise geçerli bir rehin bulunmadığını, payların rızası dışında elinden alındığını ileri sürer. Bu tür bir uyuşmazlıkta iki soru öne çıkar: Kredi sözleşmesine eklenen genel bir rehin hükmü, belirli payları kapsayan geçerli bir rehin doğurur mu? Ve rehin alacaklısı, payları kendi hesabına alarak borca mahsup edebilir mi?
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 12.07.2023 tarihli ve E.2023/304, K.2023/4409 sayılı kararıyla, rehin sözleşmesini belirlilik ilkesine aykırı bulan ve payların semereleriyle birlikte aynen iadesine hükmeden asliye ticaret mahkemesi kararını oy birliğiyle onamıştır.
🔄 6 Mart 2003: hesaptan hesaba virman
Davacı yatırımcının, davalı aracı kurum nezdindeki yatırım hesabında çok sayıda halka açık şirketin payları bulunmaktadır. Dava dilekçesine göre bu paylar, 06.03.2003 tarihinde davacının rızası ve talimatı olmaksızın diğer davalı bankanın aynı aracı kurumdaki hesabına virmanlanmıştır. Davacı, virmanın yapıldığı gün sabah erken saatte eşi ve çocuklarıyla yurt dışına çıktığını da belirtmiştir.
Davacı, başka bir asliye ticaret mahkemesi dosyasında alınan üç bilirkişi raporunun ve Sermaye Piyasası Kurulunun incelemesinin, virman işleminin ve rehin iddialarının usulsüz ve geçersiz olduğunu ortaya koyduğunu ileri sürmüştür. Ona göre davalılar vedia (saklama) hükümlerini ihlal etmiş, bilgi vermekten kaçınmış, aracı kurum da sözleşmeye aykırı davranarak vekâlet görevini kötüye kullanmıştır.
Dava 04.03.2008 tarihinde açılmış ve şimdilik toplam 1.607 lot payın 06.03.2003 tarihinden itibaren bütün semereleriyle iadesi istenmiştir. Yargılama sırasında davacı payların bir kısmını üçüncü bir kişiye temlik etmiş; davacı ve temlik alan ayrı ayrı ıslah dilekçesi vermiştir.
🏦 Bankanın tezi: teminat ve mahsup
Davalılar vekili, davacı ile banka arasında kredi sözleşmesi imzalandığını ve davacının vekili olan eşinin müşterek borçlu ve müteselsil kefil olduğunu belirtmiştir. Savunmanın dayanakları şunlardır:
- Davacının aracı kurumdaki payları kredi borcuna teminat olarak verilmiştir; payların kendisi de zaten kullanılan kredi ile alınmıştır.
- Paylar bankanın talimatıyla, kredi borcuna mahsup için bankanın aracı kurumdaki hesabına aktarılmış, ardından özel emirle satılmıştır.
- Sözleşme ve tebliğ hükümleri bankaya alacağa mahsuben talimatsız satış yetkisi vermektedir.
- Davacı 04.11.2003 tarihli ihtarnameyle kredi borcunu kabul etmiş ve payların borcuna mahsubunu istemiştir.
- Dava, olaydan yaklaşık beş yıl sonra kötü niyetle açılmıştır.
⚖️ İlk karar ve infaz için bozma
Asliye ticaret mahkemesi 06.12.2018 tarihli kararıyla (2018/227 E., 2018/1219 K.) davayı kabul etmiştir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi ise 22.10.2019 tarihli kararıyla (2019/927 E., 2019/6572 K.) bu hükmü esasa girmeden önce infaz kabiliyeti yönünden bozmuştur. Bozma gerekçesi şöyledir:
- “Semereler” ile neyin kastedildiği, hangi payın ne miktar sermayeyi temsil ettiği ve kaç lota karşılık geldiği belirlenmemiştir.
- Bu belirsizlik nedeniyle İcra ve İflas Kanunu m.24’ün son fıkrasının uygulanma imkânı yoktur; hüküm infaza elverişli değildir.
- Her dava açıldığı tarihteki duruma göre değerlendirilmelidir; dava tarihinden sonraki dönemi kapsayacak, infazda tereddüt doğuracak şekilde hüküm kurulamaz.
Daire, davalıların diğer temyiz itirazlarının incelenmesine “şimdilik” gerek görmemiştir. İİK m.24, taşınır teslimine ilişkin ilamların icrasını düzenler; teslim edilmesi gereken şey borçlunun elinde bulunmazsa ilamda yazılı değerinin tahsil edilmesini öngörür. Bu nedenle hükmün hangi pay ve hangi miktarı kapsadığının açıkça yazılması gerekir.
📑 Bozmadan sonra: geçersiz rehin, aynen iade
Mahkeme bozmaya uymuş ve 2020/716 E., 2022/653 K. sayılı kararıyla davayı yeniden kabul etmiştir. Gerekçenin dayanakları şunlardır:
- Ayrı ıslah hakkı: Temlik alan, temlik aldığı kısım yönünden davacının yerine geçerek davaya kaldığı yerden devam eder; birlikte yürütülen kısımlar için her biri ıslah hakkını ayrı kullanabilir, birinin ıslahı diğerininkini tüketmez.
- Savunmanın genişletilmesi: Cevap dilekçesinde ileri sürülmeyen takas ve ödemezlik defilerine davacı muvafakat etmemiştir.
- Belirlilik ilkesi: Davacı ile banka arasındaki rehin sözleşmesi belirlilik ilkesine aykırıdır; bankanın dava konusu menkul kıymetler üzerinde hukuken geçerli bir rehin hakkı yoktur.
- Lex commissoria: Aracı kurumda davacı hesabındaki payların, rızası alınmadan bankanın hesabına virmanlanması lex commissoria yasağını ihlal etmiştir.
Mahkeme, bozma kararındaki infaz kaygısını karşılamak için her pay için ayrı bir hesap yapmıştır: 06.03.2003 tarihindeki lot sayısı, dava tarihi olan 04.03.2008 itibarıyla temettü ve sermaye artırımlarıyla ulaştığı miktara çevrilmiştir. Örneğin 8.291 lot Akbank payı 27.938,80 lota, 2.126.166 lot DOHOL payı 7.048.448,73 lota, 143.544 lot Koç Holding payı 1.290.050,06 lota ulaşmıştır. Temlik alan için de 120.000 lot DOHOL payı 397.800,48 lota, 50.000 lot Koç Holding payı 381.215,33 lota çevrilmiştir. Payların aynen iadesi mümkün olmazsa İİK m.24’ün son fıkrasının uygulanmasına hükmedilmiştir.
🏛️ Yargıtay: belirlilik ilkesi ve onama
Kararı davalılar temyiz etmiş ve duruşma istemiştir. Temyiz dilekçesinde; mahsubun cevap dilekçesinde zaten belirtildiği, davacının ihtarnamesiyle borcu kabul ettiği, rehin hakkının ve kanuni hapis hakkının geçerli olduğu, lex commissoria yasağına aykırılık bulunmadığı, rehnin geçersizliğinin yıllar sonra ileri sürülmesinin dürüstlük kuralına aykırı olduğu, bilirkişinin davacıların katılmadığı bedelli sermaye artırımlarına katılmış gibi hesap yaptığı, ıslahla istenen kısmın zamanaşımına uğradığı ve bir davada yalnız bir kez ıslah yapılabileceği ileri sürülmüştür.
Daire 11.07.2023’te duruşma yapmıştır. Uyuşmazlığı “hisse senetlerinin iadesi istemi” olarak nitelendirmiş ve ilgili hukuk başlığı altında kendi önceki içtihadını hatırlatmıştır:
Kredi sözleşmelerine dayanan rehin sözleşmelerinde menkul kıymetlerin hangi hesapta bulunduğu, türü, hesap numarası ve menkul kıymet tevdi bordrosu düzenlenmediği için menkul rehninin geçersiz kabul edilmesinde bir usulsüzlük yoktur (Yargıtay 11. HD, 05.05.2010, 2010/1881 E., 2010/4939 K.).
Değerlendirme bölümünde Daire, mahkemece uyulan bozma kararı gereğince hüküm kurulduğunu ve delillerin takdirinde isabetsizlik bulunmadığını belirterek davalıların bütün temyiz itirazlarını reddetmiş ve kararı ONAMIŞTIR. Davalılar aleyhine 8.400,00 TL duruşma vekâlet ücretine hükmedilmiştir. Karar 12.07.2023 tarihinde oy birliğiyle verilmiştir.
📝 Karardan çıkan notlar
- Rehin, konusunu göstermelidir: Kredi sözleşmesine eklenen genel bir rehin hükmü, payların hangi hesapta durduğunu, türünü, hesap numarasını gösteren bir tevdi bordrosuyla somutlaştırılmamışsa geçerli bir menkul rehni doğurmayabilir.
- Rehin olsa bile mülkiyet kendiliğinden geçmez: Türk Medeni Kanunu m.949, borcun ödenmemesi hâlinde rehinli taşınırın mülkiyetinin alacaklıya geçmesini öngören sözleşme hükmünü geçersiz sayar. Mahkeme, payların rızasız biçimde bankanın hesabına alınmasını bu yasağın ihlali olarak görmüştür.
- İade, dava tarihine kadar büyüyen payları kapsar: Aynen iade, 2003’teki lot sayısıyla sınırlı kalmamış; dava tarihine kadar temettü ve sermaye artırımlarıyla oluşan miktar esas alınmıştır.
- İnfaza elverişli hüküm: İlk bozma, payların türü ve lot miktarı tek tek yazılmadan verilen aynen iade hükmünün icrada sorun doğuracağını göstermiştir.
Rehinli paylarda temettü ve bedelsiz payların iadesine ilişkin başka bir örnek için rehinli hissenin temettüyle iadesi kararına; virmanın rehin mi ödeme mi olduğunun tartışıldığı bir dosya için hisse virmanı rehin mi ödeme mi kararına bakılabilir.
💬 Sık sorulan sorular
Banka, kredi teminatı saydığı payları kendi hesabına alabilir mi?
Payların iadesinde hangi tarih esas alındı?
Payları temlik alan kişi ayrıca ıslah yapabilir mi?
Payların aynen iadesi mümkün olmazsa ne olur?
Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgileri iletişim sayfasında yer almaktadır; yatırım hesabı, rehin ve aracı kurum uyuşmazlıklarına ilişkin diğer kararlar Emsal Kararlar sayfasından izlenebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; içerik, Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin Yargıtay Karar Arama sisteminde yayımlanan onama kararından derlenmiştir. Karar, 2003 yılında yapılan bir virmana ve o tarihteki kredi ve rehin sözleşmelerine dayanır; Yargıtay bozmaya uyularak verilen hükmü temyiz sebepleri çerçevesinde denetlemiştir. Benzer görünen bir uyuşmazlıkta sonuç; rehin sözleşmesinin içeriğine, tevdi belgelerine, tarafların yazışmalarına, hesap hareketlerine ve bilirkişi hesabına göre farklılaşabilir. Yazı esas alınarak yapılan başvuru, dava ve savunmalardan Savun Hukuk sorumlu tutulamaz.
