Çıkış Bildirgesinde Somut Tespit – Danıştay 10. D 2025/2875

Bir işyerinde kayıt dışı çalışan işçiler tutanakla tespit edildiğinde, Sosyal Güvenlik Kurumu çoğu zaman tek bir yaptırım kararında birden fazla bildirim eksikliğini birlikte cezalandırır: işe giriş bildirgesi verilmemiştir, aylık prim ve hizmet belgesi eksiktir ve bazen de işçilerin “işten ayrılış bildirgesi” süresinde verilmemiştir. Son kalem, ilk ikisinin doğal devamı gibi görünür. Danıştay Onuncu Dairesinin incelediği dosya, bu varsayımın idari para cezası hukukunda neden yeterli olmadığını gösteriyor: İşçinin işten ayrıldığı somut olarak tespit edilmeden, ayrılışın bildirilmemesi nedeniyle ceza kesilemez.
Danıştay 10. Dairesi, 11.06.2025 tarihli ve E.2023/2473, K.2025/2875 sayılı kararıyla, beş işçi için işten ayrılış bildirgesinin süresinde verilmediği gerekçesiyle uygulanan idari para cezasının iptaline ilişkin idare mahkemesi kararını sonucu itibarıyla onamış; işe giriş bildirgesine ilişkin tekerrür cezasının iptali yönünden de idarenin temyiz istemini oy çokluğuyla reddetmiştir.
🗂️ Tutanaktan iptal davasına: dosyanın seyri
Karar metninde işyerinin adı ve tutanakların ayrıntısı yer almıyor; ancak karşı oy yazısı olayın çerçevesini çiziyor. Buna göre davacı şirketin işyerinde emniyet görevlilerince 06.04.2014 tarihinde yapılan denetimde 3 işçinin, 06.08.2014 tarihinde yapılan ikinci denetimde ise 5 kişinin sigortasız çalıştırıldığı tutanakla tespit edilmiştir.
İkinci tespitten sonra İstanbul Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü Beyoğlu Sosyal Güvenlik Merkezi, beş işçinin işe giriş ve işten ayrılış bildirgeleri ile 2014/8. aya ait aylık prim ve hizmet belgesinin yasal süresi içinde verilmediği gerekçesiyle şirkete 31.185,00 TL idari para cezası uygulamıştır. Şirket, bu işlemin iptali istemiyle idare mahkemesinde dava açmıştır.
Dosya Danıştay’a ilk kez gelmiyordu. Danıştay Onuncu Dairesi daha önce verdiği 18.05.2021 tarihli, E.2019/4796, K.2021/2374 sayılı kararla ilk derece kararını bozmuştu. İdare mahkemesi bu bozma kararına uyarak yeniden karar vermiş; cezanın 17.577,00 TL‘lik kısmını iptal etmiş, 13.608,00 TL‘lik kısmı yönünden ise davayı reddetmiştir. Bu kez temyiz eden, iptal edilen kısım bakımından davalı idare olmuştur.
🧮 Cezanın kalemleri ve uyuşmazlık konusu kısım
Danıştay, iptal edilen 17.577,00 TL’yi iki ayrı başlık altında incelemiştir. Bu ayrım, kararın doğru okunması için önemlidir:
- İşe giriş bildirgesinde tekerrür kısmı: Karar metninde “3x5x1.134,00 TL = 17.010,00 TL” olarak hesaplanan, tekerrür hükmüne dayanılarak artırılmış ceza tutarı.
- İşten ayrılış bildirgesi kısmı: 5 işçi için, 5510 sayılı Kanun’un 102. maddesinin birinci fıkrasının (j) bendi uyarınca asgari ücretin onda biri tutarında verilen ceza. Karar metnindeki rakamlardan yapılan basit hesapla, iptal edilen toplamın tekerrür kısmı dışında kalan 567,00 TL’si bu kaleme karşılık gelmektedir.
- Davanın reddedilen kısmı (13.608,00 TL): Şirket tarafından temyiz edilmediği için Danıştay’ın incelemesinin konusu değildir.
Parasal büyüklük bakımından işten ayrılış kalemi küçüktür; ancak kararın içtihat değeri asıl bu kısımda yoğunlaşmaktadır. Çünkü Daire bu başlıkta, SGK idari para cezalarında fiilin nasıl ortaya konulması gerektiğine ilişkin genel bir ölçüt koymuştur.
⚖️ Danıştay’ın gerekçesi: ayrılış yoksa ayrılış bildirimi de yok
Daire önce yükümlülüğün kaynağını hatırlatmıştır: Sigortalının hizmet akdi sona erdiğinde, yani işten ayrıldığında, bu durumun ayrılış tarihinden itibaren en geç 10 gün içinde sigortalı işten ayrılış bildirgesiyle Kuruma bildirilmesi gerekir. Bu süre 5510 sayılı Kanun’un 9. maddesinde düzenlenmiştir.
İkinci adımda Daire, idarenin lehine okunabilecek bir tespiti de açıkça kabul etmiştir: Kanun’un ilgili hükümlerinde işten ayrılış bildirgesi verme yükümlülüğü, işçinin önce işe giriş bildirgesiyle resmî sigortalı statüsünde çalışması şartına bağlanmamıştır. Başka bir deyişle, kayıt dışı çalışan bir işçi işten ayrıldığında da işverenin ayrılışı bildirme yükümlülüğü doğabilir.
Belirleyici olan üçüncü adımdır. Danıştay’a göre 5510 sayılı Kanun hükümleri uyarınca ceza verilebilmesi için öncelikle cezaya esas alınan fiil ve olayların somut, kesin ve hiçbir duraksamaya yer vermeyecek şekilde davalı idarece tespiti gerekli ve zorunludur. Bu tespitler; çalışanların şikâyet ve itirazlarına, işverene ait kayıt ve defterlere ya da diğer kamu kurum ve kuruluşlarının işlemlerine bakılarak yapılabilir ve aksi sabit oluncaya kadar bunlara itibar edilir.
Somut dosyada ise tutanakla işyerinde çalıştığı tespit edilen işçilerin işten ayrıldığına dair herhangi bir bilgi, belge ya da ifade bulunmamaktadır. İşten ayrılış bildirgesi yükümlülüğünün doğması için önce bir ayrılış olgusu gerekir; bu olgu ispatlanmadan “ayrılışın bildirilmemesi” fiili de ortaya konulmuş sayılmaz. Daire bu nedenle cezanın bu kısmında hukuka uyarlık, iptal hükmünde ise sonucu itibarıyla hukuka aykırılık görmemiş ve idare mahkemesi kararını “yukarıda belirtilen gerekçe ile” onamıştır. Bu ifade, onamanın Danıştay’ın kendi gerekçesine dayandığını gösterir.
🔁 Tekerrür kısmı ve karşı oy
İşe giriş bildirgesine ilişkin tekerrür cezasının (17.010,00 TL) iptali yönünden Daire kısa bir değerlendirme yapmış; bu kısmın hukuka uyarlık bulunmadığı gerekçesiyle iptaline dair hükmün usul ve hukuka uygun olduğunu, temyiz nedenlerinin bozmayı gerektirmediğini belirtmiştir. Bu kısım oy çokluğuyla karara bağlanmıştır.
Karşı oy yazısı farklı düşünmektedir. Karşı oya göre 5510 sayılı Kanun’un 102. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinin (3) numaralı alt bendi, işe giriş bildirgesinin verilmediğinin tespit tarihinden itibaren bir yıl içinde aynı fiilin tekrarlanması hâlinde, her bir sigortalı için asgari ücretin beş katı tutarında ceza öngörmektedir. 06.04.2014 tarihli tespitten sonra bir yıl içinde, 06.08.2014 tarihinde yeniden sigortasız işçi çalıştırıldığı somut olarak tespit edildiğinden, karşı oy sahibi tekerrür koşullarının oluştuğunu ve bu kısmın bozulması gerektiğini savunmuştur.
Kararın kendisi tekerrür kısmında neden iptal sonucuna ulaşıldığını ayrıntılandırmamıştır; bu kısmın önceki bozma kararına uyularak kurulduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle kararın tekerrür yönünden genel bir ilke koyduğunu söylemek mümkün değildir. İçtihat değeri taşıyan ve oy birliğiyle verilen kısım, işten ayrılış bildirgesine ilişkin değerlendirmedir.
🔍 İdari para cezasında ispat yükü
Karar, sosyal güvenlik mevzuatındaki idari para cezalarının da birer yaptırım olduğunu ve yaptırımın ancak ispatlanmış bir fiile bağlanabileceğini hatırlatmaktadır. Daire’nin formülü üç unsurdan oluşur:
- Somutluk: Fiil, varsayımla değil, belirli olgulara dayanarak ortaya konulmalıdır.
- Kesinlik: Tespit, duraksamaya yer vermeyecek açıklıkta olmalıdır.
- Kaynak: Tespit çalışanların şikâyet ve itirazları, işverenin kayıt ve defterleri veya diğer kamu kurumlarının işlemleri gibi dayanaklara bağlanmalıdır; bu tespitlere aksi ispat edilinceye kadar itibar edilir.
Bu yaklaşım, aynı tutanaktan farklı fiillerin türetilmesini sınırlar. Tutanak, işçinin belirli bir tarihte işyerinde çalıştığını kanıtlayabilir; fakat aynı tutanaktan işçinin daha sonra işten ayrıldığı sonucu kendiliğinden çıkmaz. İdare, ayrılış fiiline ceza bağlamak istiyorsa ayrılışı ayrıca belgelemek durumundadır.
Sigortasız çalışmanın sigortalı açısından sonuçları ise ayrı bir alandır; hizmet tespiti davalarında bildirimden önceki çalışmanın nasıl değerlendirildiğine dair Yargıtay HGK 2025/596 kararı bu yazıyla birlikte okunabilir.
🧭 İtiraz sürecinde öne çıkan sonuçlar
SGK idari para cezaları çoğu zaman birden fazla kalemden oluşur ve her kalem farklı bir fiile, farklı bir kanun bendine dayanır. Bu karar, kalemlerin ayrı ayrı denetlenmesinin somut faydasını göstermektedir. Bir kalemde ceza hukuka uygun bulunurken, aynı işlemdeki başka bir kalem ispat eksikliği nedeniyle iptal edilebilir.
İtiraz ve dava dilekçelerinin yapısı, süreler ve başvuru mercileri bakımından sitemizdeki SGK idari para cezasına itiraz dilekçesi örneği genel bir çerçeve sunmaktadır. Bu kararın o çerçeveye kattığı nokta şudur: Cezanın her bir kalemi için idarenin hangi olguya ve hangi belgeye dayandığı sorusu ayrı ayrı sorulabilir.
Kararın sınırları da not edilmelidir. Danıştay, işten ayrılış bildirgesi cezasının hiçbir zaman kayıt dışı işçiler için uygulanamayacağını söylememiştir; tam tersine, yükümlülüğün işe giriş bildirgesine bağlı olmadığını kabul etmiştir. Belirleyici olan, ayrılış olgusunun dosyada kanıtlanıp kanıtlanmadığıdır. İşçinin ayrıldığına dair ifade, kayıt veya başka bir kurumun işlemi bulunan dosyalarda sonuç farklı olabilir.
Son olarak kararın usul yönü de dikkat çekicidir: 2014 yılındaki denetimle başlayan uyuşmazlık, bir bozma ve yeniden yargılama sürecinden geçerek 2025 yılında Danıştay’ın ikinci incelemesine konu olmuştur. Karar, 2577 sayılı Kanun’un geçici 8. maddesi uyarınca uygulanmaya devam eden 54. maddesi kapsamında karar düzeltme yolu açık olarak verilmiştir.
❓ Merak edilenler
Sigortasız çalışan işçi için işten ayrılış bildirgesi yükümlülüğü doğar mı?
Danıştay işten ayrılış cezasını neden hukuka aykırı buldu?
Kararın tamamı oy birliğiyle mi verildi?
Cezanın reddedilen 13.608 TL'lik kısmı ne oldu?
Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgilerine iletişim sayfasından, iş ve sosyal güvenlik hukukuna ilişkin diğer kararlara Emsal Kararlar sayfasından ulaşılabilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; içerik, Danıştay 10. Dairesinin mevzuat.adalet.gov.tr üzerinden yayımlanan kararından derlenmiştir. Karar metninde tarafların ve işyerinin adı yer almamaktadır. İdare mahkemesinin ilk kararı ile Danıştay’ın 2021 tarihli bozma kararının gerekçesi bu yazının kapsamı dışındadır; işten ayrılış kalemine ilişkin tutar, karar metnindeki rakamlardan yapılan aritmetik bir çıkarımdır. Benzer bir uyuşmazlıkta sonuç; tutanakların içeriğine, dosyadaki kayıt ve belgelere, uygulanan kanun bendine ve mahkemenin değerlendirmesine göre farklılaşabilir. Yazı esas alınarak yapılan başvuru, dava ve savunmalardan Savun Hukuk sorumlu tutulamaz.




