Emekliler Sendika Kurabilir mi? – AYM 2022/29411

Çalışma hayatından ayrılan kişilerin ortak sorunları bitmez: aylıkların güncellenmesi, sağlık hizmetlerine erişim, sosyal güvenlik mevzuatındaki değişiklikler. Bu sorunları örgütlü biçimde dile getirmek isteyen emekliler bir süre önce sendika çatısı altında toplanmaya çalıştı. Mesele, idare mahkemesinden iş mahkemesine, bölge adliye mahkemesinden Yargıtay Hukuk Genel Kuruluna kadar uzanan uzun bir yargı yolculuğuna dönüştü ve sonunda Anayasa Mahkemesinin önüne geldi.

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, 2/10/2025 tarihli ve 2022/29411 başvuru numaralı kararıyla, yalnızca emeklilerden oluşan bir sendikanın kapatılmasına ilişkin yargı kararlarının Anayasa’nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkını ihlal etmediğine oy birliğiyle hükmetmiştir. Mahkeme, bu sonuca ulaşırken aynı konuda daha önce İkinci Bölüm tarafından verilen 4/2/2025 tarihli ve 2022/2677 başvuru numaralı kararın ilkelerinden ayrılmayı gerektiren bir durum görmemiştir.

🗂️ Beş aşamalı bir yargı yolculuğu

Karar metnine göre uyuşmazlık, emeklilerin temsilcilerinin kurdukları sendikayı bildirmek amacıyla 26/9/2013 tarihinde Ankara Valiliğine dilekçe vermesiyle başlamıştır. Valilik talebi 27/6/2014 tarihinde reddetmiş, bunun üzerine sendika Ankara 7. İdare Mahkemesinde iptal davası açmıştır.

İdare mahkemesi 14/1/2016 tarihinde işlemi iptal etmiştir. Gerekçe usule ilişkindir: Valilik, kuruluş koşullarının gerçekleşmediğini düşünüyorsa önce eksikliklerin bir ay içinde tamamlanmasını istemeli, tamamlanmazsa faaliyetin durdurulması için bir ay içinde iş mahkemesine başvurmalıydı. Doğrudan ret yolunun seçilmesi hukuka aykırı bulunmuş, karar 19/10/2017 tarihinde Danıştay tarafından onanarak kesinleşmiştir.

Bu kez usule uygun hareket eden Valilik, 26/2/2018 tarihli yazısıyla sendika kurmak için “fiilen çalışma” koşulunun arandığını bildirmiş ve eksiklerin bir ay içinde giderilmesini istemiştir. Sendika bu yazıya cevap vermemiştir. Valilik de 11/4/2018 tarihinde Ankara 9. İş Mahkemesinde, 4688 ve 6356 sayılı Kanunların ilgili hükümlerine dayanarak sendikanın faaliyetinin durdurulması, yok hükmünde sayılması ve kapatılması talebiyle dava açmıştır.

🔄 İstinaf ile Yargıtay arasındaki görüş ayrılığı

Davanın iş mahkemesi aşamasından sonraki seyri, meselenin yargı mercileri arasında ne kadar tartışmalı olduğunu göstermektedir. Karar metnindeki kronoloji şöyledir:

1. Ankara 9. İş Mahkemesi (20/11/2018): Sendikanın kapatılmasına karar vermiştir. Kurucuların tamamı aktif çalışma hayatında yer almayan emeklilerdir; bu eksiklik giderilemez niteliktedir; üstelik dernek ve vakıf gibi başka örgütlenme imkânları bulunmaktadır.
2. Ankara BAM 6. Hukuk Dairesi (26/3/2019): Uluslararası sözleşmeleri ve kimi mahkeme kararlarını gözeterek emeklilerin sendika kurma hakkı bulunduğunu kabul etmiş, davayı reddetmiştir.
3. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi (27/6/2019): İlk derece mahkemesinin kapatma kararını isabetli bularak bölge adliye mahkemesi kararını bozmuştur.
4. Ankara BAM 6. Hukuk Dairesi (16/10/2019): Önceki gerekçelerini tekrarlayarak direnme kararı vermiştir.
5. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (17/11/2020): Aktif çalışma hayatında olmayan emeklilerin sendika kurma hakkı bulunmadığı gerekçesiyle direnme kararını bozmuştur.
6. Ankara BAM 6. Hukuk Dairesi (28/4/2021) ve Yargıtay 9. Hukuk Dairesi (10/2/2022): Bozmaya uyulmuş, istinaf başvurusu esastan reddedilmiş, karar onanarak kesinleşmiştir.

Nihai karar 24/2/2022 tarihinde tebliğ edilmiş, bireysel başvuru 25/3/2022 tarihinde süresi içinde yapılmıştır. Böylece yaklaşık dokuz yıl süren bir süreç, sendika hakkının kapsamına ilişkin anayasal değerlendirmeye taşınmıştır.

📜 Anayasa’nın 51. maddesi ve sınırlama rejimi

Başvurucu sendika, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelere göre yalnızca çalışanların değil emeklilerin de sendika kurma ve sendikaya üye olma hakkına sahip olduğunu ileri sürmüştür. Anayasa Mahkemesi başvuruyu kabul edilebilir bulmuş ve sendika hakkı kapsamında incelemiştir.

Mahkemenin değerlendirmesi, Anayasa’nın 51. maddesinin iki fıkrasına dayanmaktadır:

⚖️ Mahkemenin ölçülülük değerlendirmesi

Bir temel hakkın sınırlandırılmasında kanuni dayanak ve meşru amacın bulunması yeterli değildir; sınırlamanın demokratik toplumda gerekli ve orantılı olması da aranır. Anayasa Mahkemesi bu noktada sendika hakkı ile kamu düzeninin sağlanması arasında adil bir denge kurulup kurulmadığını incelemiştir.

Mahkemenin ölçütü şudur: Sınırlama, emeklilerin hak ve çıkarlarını savunmak için bir araya gelerek örgütlü biçimde mücadele etmelerini ortadan kaldıracak nitelikte olmamalıdır. Somut olayda bu eşik aşılmamıştır, çünkü:

• Şikâyetin odak noktası, sendika çatısı altında toplanamamaktır.
• Emeklilerin dernek, vakıf gibi başka örgütler içinde bir araya gelmelerine yasal bir engel bulunmamaktadır.
• Başvurucu temsilcileri, sendika dışındaki bu örgütlerde bir araya gelip haklarını savunamadıklarına dair bir iddia ileri sürmemiştir.

Bu tespitlerden hareketle Mahkeme, sınırlamanın emeklilerin demokrasiye katılımını ve düşüncelerini kolektif biçimde dile getirmelerini engelleyici ya da önemli ölçüde zorlaştırıcı olmadığını, zorlayıcı bir toplumsal ihtiyaca karşılık geldiğini ve orantılı olduğunu kabul etmiştir.

🔁 Önceki kararın yeniden uygulanması

Kararın kısa ama yoğun bir gerekçeye sahip olmasının nedeni, Anayasa Mahkemesinin aynı meseleyi daha önce esastan incelemiş olmasıdır. Mahkeme, İkinci Bölüm tarafından verilen 4/2/2025 tarihli, 2022/2677 başvuru numaralı kararda belirlenen ilkeleri özetlemiş ve eldeki başvuru bakımından bu ilkelerden ve ulaşılan sonuçtan ayrılmayı gerektiren bir yön görmemiştir.

Bu yaklaşım, bireysel başvuru sisteminde içtihat istikrarının nasıl sağlandığını göstermektedir. Olgular benzer, şikâyet aynı yönde ve yeni bir argüman ileri sürülmemişse Mahkeme önceki kararına atıfla sonuca ulaşabilmektedir. Karar oy birliğiyle verilmiş, yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde bırakılmasına ve kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına gönderilmesine hükmedilmiştir.

Sendika hakkının farklı bir boyutunu, bu kez sendika kararına uyan bir kamu görevlisine verilen disiplin cezası üzerinden ele alan karar için serideki sendika kararıyla nöbet tutmayan öğretmen kararı incelenebilir.

👥 Emekli örgütlenmesi bakımından sonuçlar

Karar, emeklilerin ortak çıkarlarını savunma imkânlarını ortadan kaldırmamakla birlikte bu imkânın hangi hukuki kalıpta kullanılabileceğini netleştirmektedir. Karardan çıkan başlıca tespitler şöyle özetlenebilir:

• Sendika statüsü: Mevcut kanuni düzenlemeye göre sendika kurma ve üye olma hakkı fiilen çalışanlara ve istihdam edilen kamu görevlilerine tanınmıştır; yalnızca emeklilerden oluşan bir sendikanın kapatılması Anayasa’ya aykırı bulunmamıştır.
• Alternatif örgütlenme: Mahkeme, dernek ve vakıf gibi yapıların açık olmasını ölçülülük değerlendirmesinde belirleyici saymıştır.
• İddianın kapsamı: Mahkeme, başvurucuların diğer örgütlenme biçimlerinde haklarını savunamadıklarına dair bir iddia ileri sürmediklerine özellikle dikkat çekmiştir. Bu tespit, değerlendirmenin somut başvurudaki iddialarla sınırlı olduğunu da göstermektedir.
• Usul yönü: Uyuşmazlığın ilk aşamasında idare mahkemesi, valiliğin kuruluşu doğrudan reddedemeyeceğini, önce eksikliklerin tamamlatılması ve ardından iş mahkemesine başvurulması gerektiğini belirtmiştir. Sendika kuruluşuna idari müdahalenin belirli bir usule bağlı olduğu bu aşamada ortaya konmuştur.

Çalışma hayatına ilişkin anayasal uyuşmazlıklarda bireysel başvurunun kabul edilebilirlik şartlarına dair farklı bir örnek için işe iadede arabuluculuk dava şartı kararı da okunabilir.

💬 Sık sorulanlar

Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. Ulaşım bilgilerine iletişim sayfasından, serinin diğer kararlarına Emsal Kararlar bölümünden ulaşılabilir.