Hat Altındaki Cevize Budama Bedeli – AYM 2020/38448
Bir tarlanın üzerinden izin alınmadan elektrik hattı geçirildiğinde malikin kaybı yalnız pilon yeriyle sınırlı kalmaz. Hattın altında kalan yaşlı bir ceviz ağacı ya kesilecek ya da her yıl boyu kısaltılarak yaşatılacaktır. Bu iki ihtimal arasındaki tercih, üst mahkemenin ilk derece keşfini hangi gerekçeyle bir kenara bırakabileceği sorusunu doğurur. Anayasa Mahkemesi, Doğu Anadolu’daki bir tarladan gelen başvuruda bu soruyu mülkiyet hakkının usul güvenceleri üzerinden cevaplamıştır.
Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, 18.06.2026 tarihli ve 2020/38448 başvuru numaralı kararıyla, kamulaştırmasız el atma tazminatından bir ceviz ağacının tam bedelini çıkararak yalnız budama bedeli bırakan bölge adliye mahkemesi kararının, ilk derece mahkemesinin hükme esas aldığı rapora karşı yeterli gerekçe içermediğini tespit etmiş ve Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkının ihlal edildiğine oy birliğiyle karar vermiştir.
🌳 Tarladan geçen hat ve üç bilirkişi raporu
Başvurucu, Van ilinin bir ilçesinde bulunan tarla nitelikli taşınmazın malikidir. Taşınmazın 171,95 m²si irtifak alanı, 3,84 m²si pilon yeri olarak enerji nakil hattının etkisinde kalmıştır. Hattın 1980 sonrasında, herhangi bir kamulaştırma ya da irtifak tesisi işlemi yapılmadan geçirildiği anlaşılmıştır. Malik, Bahçesaray Asliye Hukuk Mahkemesinde Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş.ye (TEDAŞ) karşı kamulaştırmasız el atma tazminatı istemiştir.
Dava, rakamları birbirinden belirgin biçimde ayrılan üç bilirkişi raporuyla ilerlemiştir:
- 15.10.2018 keşfi sonrası ilk rapor: Toplam tazminat 3.990,42 TL. Hattın altında kalan bir ceviz (2.753,36 TL) ve bir erik ağacının (189,68 TL) tamamı hesaba katılmış; ikinci ceviz ağacının yalnız %20’sinin hat altında kaldığı belirtilerek 550,67 TL budama bedeli öngörülmüştür. Ağaç bedelleri toplamı 3.493,72 TL’dir.
- 18.03.2019 tarihli ek rapor: Mahkeme, ilk raporda münavebe ürünlerinin gelir ve masraf hesabının ilçe tarım müdürlüğünün 2018 resmî verilerine uymadığını, raporun denetime elverişli olmadığını belirtmiştir. Ek raporda iki ceviz ağacı üzerinden 7.848,73 TL ağaç bedeli ve 8.109,05 TL toplam tazminat hesaplanmıştır.
- 14.06.2019 keşfi sonrası son rapor: Mahkeme, salınım hesabı yerine Yargıtay kararlarına uygun olarak iz düşüm esasının uygulanması gerektiğini ve hangi ağacın gerçekten hattın altında kaldığının ancak yeni keşifle belirlenebileceğini değerlendirmiştir. Son raporda 65 yaşlarındaki iki ceviz ağacının her biri için 7.662,06 TL, 25 yaşlarındaki erik ağacı için 186,67 TL bedel bulunmuş; toplam tazminat 15.771,11 TL olarak hesaplanmıştır.
Son rapor ayrıca enerji nakil hatlarının çok yıllık ağaçların boylanmasını sınırladığını, kavak, ceviz, armut ve kayısı gibi yüksek boylu ağaçların yetişmesinde kısıtlamaya neden olduğunu vurgulamıştır. İlk derece mahkemesi bu rapora dayanarak davayı 15.771,11 TL üzerinden kabul etmiştir.
⚖️ İstinafta tazminat neden yarıya indi?
TEDAŞ’ın istinaf başvurusu üzerine Van Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesi (E.2020/273, K.2020/554), ilk derece kararını kaldırarak davayı kısmen kabul etmiş ve tazminatı 8.659,72 TL olarak kesin şekilde belirlemiştir. Daire, ilk keşifte 65 yaşındaki bir ceviz ağacının yalnız budanması gerektiğinin anlaşıldığını, bu nedenle 550,67 TL budama bedeli yerine ağacın tamamının bedeline hükmedilmesinin yerinde olmadığını belirtmiştir.
Gerekçede bir de ağaç değerlerinin hangi resmî veriye göre belirleneceği tartışılmıştır. Daire, ilçe tarım müdürlüğü verilerinin denetime elverişli olmadığı başka dosyalarda çevre illerden bilgi istendiğini ve Siirt verilerinin güvenilir bulunduğunu açıklamıştır. Siirt verilerine göre 65 yaşındaki bir ceviz ağacı 8.000-12.000 TL, erik ağacı 400-500 TL değerindedir. Ancak istinaf eden taraf davalı şirket olduğu için daha yüksek olan bu değerler uygulanmamış, ilçe verilerine dayanan rapor bedelleri korunmuştur.
🏛️ Anayasa Mahkemesinin ihlal gerekçesi
Başvurucu; bölge adliye mahkemesinin, ilk derece mahkemesinin hükme esas almadığı bir rapora dayandığını, cevizin yüksek boylu bir ağaç olduğunu ve hattın ağaca zarar verdiği için budamanın yeterli olmayacağını, aynı dairenin benzer dosyalarda farklı karar verdiğini ileri sürmüştür. Başvuru mülkiyet hakkı kapsamında incelenmiştir.
Anayasa Mahkemesi, dosyadaki rapor zincirini şu şekilde değerlendirmiştir:
- İlk raporda bir ceviz ağacının yalnız %20’lik kısmı hat altında gösterilmiştir.
- Mahkeme, ağaçların iz düşüm hesabına göre hattın altında kalıp kalmadığını belirlemek amacıyla özellikle ikinci bir keşif yaptırmıştır.
- Bu keşif sonrası alınan ve hükme esas alınan raporda her iki ceviz ağacının tamamının bedelinin ödenmesi gerektiği kanaati ortaya çıkmış, cevizlerin yüksek boylu olması nedeniyle hat için engel oluşturacağı açıkça vurgulanmıştır.
- Bölge adliye mahkemesi ise önceki rapora dönerek yalnız budama bedeli kabul etmiş; örneğin ağacın hattın altında kalmadığına dair bir tespit gibi, ilk derece mahkemesinin belirlemelerini çürüten yeterli bir gerekçe göstermemiştir.
Mahkemeye göre iki rapor arasındaki farklılığın nedeni açıklanmadan ve son rapordaki tespitler karşılanmadan bir ağacın tam bedelinin hesaptan çıkarılması, kamulaştırmasız el atma tazminatının belirlenmesinde gerçek bedelin teminine yönelik usul güvencelerinin işletilmediği anlamına gelmektedir. Müdahale başvurucuya şahsen aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklemiş, kamu yararı ile mülkiyetin korunması arasındaki adil denge kurulamamıştır.
📊 Reddedilen iddia: başka ilin tarım verileri
Başvurucu ayrıca ağaç bedellerinin Siirt il verilerine göre belirlendiğini ve bunun hatalı olduğunu savunmuştur. Anayasa Mahkemesi bu iddiayı temelsiz bulmuştur: Bölge adliye mahkemesi Siirt verilerinin daha yüksek olduğunu tespit etmiş, ancak istinaf yoluna yalnız davalı şirket başvurduğu için bu verileri uygulamamış ve ilçe verilerine göre belirlenen bedelleri olduğu gibi bırakmıştır.
Böylece ihlal, ağaç birim fiyatlarından değil, bir ağacın hesaba hangi ölçüde gireceği konusunda gerekçesiz bir tercihten doğmuştur. Bu ayrım, Anayasa Mahkemesinin bedel tespitini derece mahkemelerine bırakıp yalnız gerçek değerin güvencesini denetlediğini gösterir.
📐 Gerçek bedel ve bilirkişi raporunun gerekçeli reddi
Karar, Anayasa Mahkemesinin kamulaştırma bedeli ve kamulaştırmasız el atma tazminatına ilişkin yerleşik ilkelerine dayanır. Anayasa’nın 46. maddesine göre kamulaştırmada gerçek karşılığın ödenmesi, mülkünden yoksun kalan malik için anayasal bir güvencedir. Anayasa’nın 13. ve 35. maddeleri birlikte okunduğunda müdahalenin ölçülü sayılabilmesi, gerçek değerin ödenmesini sağlayacak usul güvencelerinin etkili biçimde uygulanmasına ve mahkemelerin ilgili ve yeterli gerekçeyle bu değeri belirlemesine bağlıdır.
Bilirkişi raporlarına ilişkin değerlendirme kararın merkezindedir. Mahkemeye göre:
- Bilirkişi raporu takdirî bir delildir; hâkimi bağlamaz ve yetersiz ya da çelişkili bulunan rapor hükme esas alınmak zorunda değildir. Aksi hâlde hüküm fiilen bilirkişi tarafından verilmiş olur.
- Ancak bilirkişi, mahkemenin vâkıf olmadığı teknik konularda görüş bildirdiği için raporun yetersiz bulunması gerekçelendirilmelidir.
- Gerekçe gösterilmeden raporun bir kenara bırakılması, rapordan yararlanan taraf açısından yargılama adaletini zedeler ve kamulaştırma ya da irtifak davalarında gerçek bedelin veya değer kaybının tespitini engelleyebilir.
Bu dosyanın ayırt edici yanı, gerekçesiz bırakılan raporun ilk derece mahkemesinin özellikle iz düşüm tespiti için yaptırdığı ikinci keşfin ürünü olmasıdır. Üst mahkeme, bu keşfin amacını ve sonucunu karşılamadan önceki rapora dönmüştür. Kamulaştırma alanındaki diğer anayasal denetim örnekleri için kamulaştırma bedelinde geciken faiz ve kamulaştırma bedelinde enflasyon kaybı kararlarına; ağaç ve muhdesat bedelinin farklı bir görünümü için orman arazisindeki ağaçlara ilişkin HGK kararına bakılabilir.
🔁 Giderim: yeniden yargılama, tazminat yok
Başvurucu ihlalin tespiti ve yeniden yargılamanın yanı sıra 30.000 TL maddi ve 100.000 TL manevi tazminat istemiştir. Anayasa Mahkemesi, ihlalin sonuçlarının giderilmesi için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunduğunu belirtmiş ve kararın bir örneğinin, Van Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesine iletilmek üzere Bahçesaray Asliye Hukuk Mahkemesine (E.2018/402, K.2019/298) gönderilmesine hükmetmiştir.
6216 sayılı Kanun’un 50. maddesi uyarınca yeniden yargılama yapacak merciden beklenen, ihlal kararında belirtilen ilkelere uygun bir yargılama yürüterek ihlalin nedenlerini gideren yeni bir karar vermektir. Mahkeme, mülkiyet hakkındaki ihlalin niteliği gereği yeniden yargılamanın yeterli giderim sağlayacağını kabul ederek maddi ve manevi tazminat talebini reddetmiştir. Başvurucuya 40.446,90 TL yargılama gideri ödenecektir.
Yeniden yargılamada bölge adliye mahkemesinin hangi sonuca ulaşacağı Anayasa Mahkemesi kararından çıkarılamaz. Karar, budama bedelinin hiçbir dosyada kabul edilemeyeceğini söylememektedir; yalnız ilk derece mahkemesinin özel olarak yaptırdığı keşfin sonucunu değiştirecek bir değerlendirmenin somut ve yeterli gerekçeye dayanması gerektiğini ortaya koymaktadır.
💬 Merak edilenler
Hat altında kalan ağaç için tam bedel mi, budama bedeli mi ödenir?
Mahkeme bilirkişi raporuyla bağlı mıdır?
Anayasa Mahkemesi neden tazminata hükmetmedi?
Başka ilin tarım verilerinin kullanılması ihlal sayıldı mı?
Detaylı bilgi ve hukuki destek için Savun Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz. İletişim bilgileri iletişim sayfasında yer almaktadır; mülkiyet hakkına ilişkin diğer kararlar Emsal Kararlar sayfasından izlenebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; içerik, Anayasa Mahkemesinin Kararlar Bilgi Bankasında yayımlanan bireysel başvuru kararından derlenmiştir. Karar, belirli bir tarladan geçen enerji nakil hattına, o dosyada alınan üç bilirkişi raporuna ve istinaf incelemesinin somut gerekçesine dayanır. Benzer görünen bir uyuşmazlıkta sonuç; ağaçların hat altında kalma oranına, keşif ve iz düşüm tespitlerine, kullanılan resmî verilere ve üst mahkemenin gerekçesine göre farklılaşabilir. Yazı esas alınarak yapılan başvuru, dava ve savunmalardan Savun Hukuk sorumlu tutulamaz.
