Taşeron (Alt İşveren) İşçisinin Hakları: Asıl İşverenin Sorumluluğu, Muvazaa ve Kıdem

Taşeron olarak bilinen alt işveren düzeni; temizlik, güvenlik, yemek, bakım-onarım gibi işlerin bir başka şirkete gördürülmesidir. İşçi alt işverenle sözleşme imzalar, bordrosu alt işverenden çıkar; ancak işini asıl işverenin işyerinde, çoğu zaman onun kadrolu işçileriyle yan yana yapar. Bu ikili yapı, işçinin alacaklarını kimden isteyeceği, ihale dönemi bittiğinde kıdeminin ne olacağı ve ilişkinin gerçekten bir alt işverenlik mi yoksa muvazaalı bir düzen mi olduğu sorularını doğurur.

🏗️ Alt İşveren Kimdir, Hangi İşler Verilebilir?

4857 sayılı İş Kanunu m.2, alt işvereni; bir işverenden, işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde ya da asıl işin işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren bir bölümünde iş alan, bu işi kendi işçileriyle ve yalnızca o işyerinde yürüten gerçek veya tüzel kişi olarak tanımlar. Buna göre meşru bir alt işverenlik için iki kapıdan biri açık olmalıdır:

• Yardımcı iş: Üretimin doğrudan parçası olmayan, onu destekleyen işler (temizlik, yemekhane, güvenlik, servis taşımacılığı gibi).
• Asıl işin uzmanlık gerektiren bölümü: Asıl işin bir parçası olmakla birlikte işletmenin gereği ve teknolojik nedenlerle uzman bir firmaya ihtiyaç duyulan bölüm.
• Sınır: Uzmanlık gerektirmeyen asıl iş bölünerek alt işverene verilemez; bu durum muvazaa karinesi doğurur.

🤝 Asıl İşverenin Birlikte Sorumluluğu

Kanun, alt işveren işçisini korumak için asıl işvereni de borçlu konumuna sokar. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak Kanundan, iş sözleşmesinden ve alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur. Uygulamada bu, işçinin ücret, fazla çalışma, yıllık izin, kıdem ve ihbar tazminatı gibi alacaklarını iki işverenden birlikte isteyebilmesi anlamına gelir.

Birlikte sorumluluğun genel çerçevesi asıl işverenin müteselsil sorumluluğu yazısında, iş kazalarındaki yansıması ise iş kazasında alt işveren ve asıl işveren sorumluluğu yazısında ele alınmıştır.

🎭 Muvazaa ve Sonuçları

Alt işverenlik, işçilik maliyetini düşürmek veya kadrolu işçilere tanınan hakları kısmak için kullanıldığında muvazaa gündeme gelir. Kanun bu konuda açık kurallar koyar: asıl işverenin işçisi alt işveren tarafından işe alınarak hakları kısıtlanamaz; daha önce o işyerinde çalıştırılan kişiyle alt işveren ilişkisi kurulamaz. Bu kurallara aykırılık hâlinde ilişki muvazaalı sayılır ve alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi kabul edilir.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, asıl işverenin işin yapılmasına ilişkin genel talimat vermesinin tek başına muvazaa sayılamayacağını, Kanundaki ölçütlerin aksi ispatlanabilen karineler olduğunu ve muvazaanın genel ispat kurallarıyla ortaya konulacağını belirterek yerel mahkeme kararını bozmuştur (E.2021/2390, K.2021/6276, 16.03.2021). Muvazaa iddiasında şu olgular önem taşır:

• Alt işveren işçilerine işi kimin dağıttığı, izinleri kimin onayladığı, disiplin yetkisini kimin kullandığı,
• Alt işverenin kendi organizasyonu, ekipmanı ve uzman personelinin bulunup bulunmadığı,
• Verilen işin gerçekten yardımcı iş veya uzmanlık gerektiren bir bölüm olup olmadığı,
• İşçilerin ihale dönemleri değiştiği hâlde aynı işi aynı yerde kesintisiz yapmaya devam edip etmediği.

Muvazaa sabit olursa işçi, asıl işverenin kadrolu işçileri için geçerli toplu iş sözleşmesi ve ücret düzeyine emsal olarak dayanabilir. Muvazaanın ihale dönemi bazında incelenmesine ilişkin güncel bir karar belediyede alt işveren muvazaası yazısında, kavramın ayrıntıları ise alt işveren muvazaası yazısında anlatılmıştır.

🔄 Alt İşveren Değişince Kıdem Ne Olur?

Taşeron işçisinin en sık yaşadığı durum, aynı işyerinde yıllarca çalışırken her ihalede başka bir firmanın bordrosuna geçmesidir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, ara vermeden devam eden bu çalışmalarda işyeri devri kurallarının uygulanacağını kabul etmiştir. Kararın sonucu şöyledir: asıl işveren tüm hizmet süresine ait kıdem tazminatından sorumludur; önceki alt işverenler kendi dönemleri ve devir tarihindeki ücretle sınırlı sorumludur; ihbar tazminatı ile yıllık izin ücretinden ise son işveren sorumludur (HGK E.2019/555, K.2021/1509, 25.11.2021).

🏛️ Kamu İhalelerinde Kıdem Tazminatı

Kamu kurumlarına personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımı ihalesiyle çalışan işçiler için 4857 s.K. m.112 özel bir düzen getirir. Bu işçilerin alt işveren değişse de aynı kamu kurum veya kuruluşunda aralıksız geçen sürelerinin toplamı kıdem tazminatına esas alınır ve tazminat, ilgili kamu kurumu tarafından işçinin banka hesabına ödenir. İşçi aynı alt işverenle farklı kamu kurumlarında çalışmışsa ödemeyi son kamu kurumu yapar. Böylece ihale döneminin bitmesi, kıdemin kaybedilmesi sonucunu doğurmaz.

⚖️ Dava Süreci ve Süreler

• Arabuluculuk: İşçilik alacakları ve işe iade için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (7036 s.K. m.3). Ayrıntı: iş davalarında zorunlu arabuluculuk.
• Zamanaşımı: Kıdem, ihbar ve yıllık izin ücreti alacaklarında 5 yıl (4857 s.K. ek m.3). Ayrıntı: iş davası zamanaşımı süreleri.
• Taraflar: Alt işveren(ler) ve asıl işveren birlikte davalı gösterilir; muvazaa iddiası varsa tespit talebi de aynı davada ileri sürülebilir.
• Kıdem şartları: En az bir yıllık çalışma ve Kanunda sayılan sona erme hâllerinden biri gerekir; bkz. kıdem tazminatı şartları.

Muvazaa incelemesinin kapsamına ilişkin bir başka güncel karar için muvazaa raporu dışında kalan işçi yazısına, ardışık işveren değişikliğinin genel sonuçları için işyeri devri ve işçinin hakları yazısına bakılabilir.

❓ Sıkça Sorulan Sorular